(1) Ba hôm sau, ông cụ già chết thật.
Cả gia đình ấy đã nhao lên mỗi người một c…
Cả gia đình ấy đã nhao lên mỗi người một cách, đi gọi từ ông lang băm Tây cho đến ông lang băm Ðông, già và trẻ, để thực hành đúng cái lý thuyết “nhiều thầy thối ma”. Ông cụ già chết, danh dự của Xuân lại càng to thêm, vì cái lẽ rất chính đáng là luôn ba hôm nó đã trốn một chỗ nào không ai biết, đến nỗi cụ bà cho người đi tìm đâu cũng không thấy. Thiếu ông đốc tờ Xuân là thiếu tất cả, những ông thầy thuốc chính hiệu đã thất bại hoàn toàn. Về phần ông đốc tờ Trực Ngôn, thấy bạn đồng nghiệp Xuân của ông không chữa, cho đó là một bệnh nặng, nên cũng không dám nhận. Ðó là một bài học cho những kẻ nào dám bảo một người như Xuân là con nhà hạ lưu, ma cà bông, vô học, vô lại, nhặt banh quần, vân vân… Người ta lại đi mời cả cụ lang Tỳ lẫn cụ lang Phế, nhưng vì đã quá giận, hai cụ đã từ chối chạy chữa cũng như những vị danh y biết tự trọng. Người ta đã nghĩ cả đến thuốc Thánh đền Bia vừa mới chữa một người ho lao và một người cảm thương hàn bằng bùn đen và c.ứt trâu, công hiệu đến nỗi họ mất mạng, và quan trên lại điều tra rằng có một tụi cường hào tổ chức ra thánh, mà tụi cường hào ấy lại ăn cắp tiền quỹ nữa, nên tự nhiên cũng hết thiêng liêng… Những việc trắc trở như thế đã làm cho ông già hơn tám mươi tuổi phải chết một cách bình tĩnh. Trong lúc gia đình nhốn nháo, thằng bồi tiêm đã đếm được đúng một nghìn tám trăm bảy mươi hai câu gắt: “Biết rồi, khổ lắm, nói mãi!” của cụ cố Hồng.
(2) Cái chết kia đã làm cho nhiều người sung sướng lắm. Ông Phán mọc sừng đã được cụ Hồng nói nhỏ vào tai rằng sẽ chia cho con gái và rể thêm một số tiền là vài nghìn đồng. Chính ông ta cũng không ngờ rằng giá trị đôi sừng hươu vô hình trên đầu ông ta mà lại to đến như thế. Ông cho rằng Xuân có tài quảng cáo lắm, nói một lời là có vài nghìn bạc, nên sau khi được lời hứa quý hoá của ông bố vợ, ông trù tính ngay với Xuân một công cuộc doanh thương… “Thưa ngài, ngài là một người chồng mọc sừng!”. Ông Xuân chỉ nói có thế mà làm cho ông thêm được vài ba nghìn bạc thì khi ông Xuân nói đại khái: “Thưa ngài, thứ hàng này tốt nhất, buôn ở Tây phương.” chắc phải có giá trị hơn nữa. Ông muốn gặp ngay Xuân để trả nốt năm đồng, trước khi buôn bán cũng phải giữ chữ tín làm đầu.
(3) Cụ cố Hồng đã nhắm nghiền mắt lại để mơ màng đến cái lúc cụ mặc đồ xô gai, lụ khụ chống gậy, vừa ho khạc vừa khóc mếu, để cho thiên hạ phải chỉ trỏ: “Úi kìa, con giai nhớn đã già đến thế kia kìa!”. Cụ chắc cả mười phần rằng ai cũng phải ngợi khen một cái đám ma như thế, một cái gậy như thế,…
(4) Ðiều băng khoăn của con cụ, ông Văn Minh, chỉ là mời luật sư đến chứng kiến cái chết của ông nội mà thôi. Thế là từ nay mà đi cái chúc thư kia sẽ vào thời kỳ thực hành chứ không còn là lý thuyết viển vông nữa. Ông chỉ phiền một nỗi không biết xử trí với Xuân Tóc Ðỏ ra sao cho phải… Xuân tuy phạm tội quyến rũ một em gái ông, tố cái cái tội trạng hoạng dâm của một em gái khác nữa của ông, nhưng tình cờ đã gây ra cái chết của ông cụ già đáng chết. Hai cái tội nhỏ, một cái ơn to… Làm thế nào? Ông phân vân, vò đầu rứt tóc, lúc nào mặt cũng đăm đăm chiêu chiêu, thành thử lại thành ra hợp thời trang, vì mặt ông thật đúng cái mặt một người lúc gia đình đương là tang gia bối rối.
(5) Mà bối rối thật. Người chết, sau khi được quan trên khám qua loa, đã được khâm liệm đến gần một ngày rồi, vậy mà chưa thấy cụ Hồng ra lệnh phát phục, mặc dầu mọi công việc cử hành tang lễ đã quyết định xong xuôi. Phái trẻ, nghĩa là bọn dâu con, đã bắt đầu la ó lên rằng phái già chậm chạp. Cậu Tú Tân thì cứ điên người lên vì cậu đã sẵn sàng mấy cái máy ảnh mà mãi cậu không dùng đến. Bà Văn Minh thì sốt cả ruột vì mãi không được mặc những đồ xô gai tân thời, cái mũ mấn trắng viền đen – Dernières créations! – Những cái rất ăn với nhau mà tiệm Âu Hoá một khi đã lăng-xê ra thì có thể bán cho những ai có tang đương đau đớn vì kẻ chết cũng được hưởng chút hạnh phúc ở đời. Ông Typn rất bực mình vì mãi không được thấy những sự chế tạo của mình ra mắt công chúng để xem cái báo chí phê bình ra sao. Người ta đổ lỗi cho ông Văn Minh không khéo can thiệp, để mọi việc phải trì hoãn, cụ Hồng cứ nhắm mắt lại kêu khổ lắm, cụ bà hay lề lối, vẽ chuyện lôi thôi. Cụ Kì Thuỷ sở dĩ chưa phát phục vhỉ vì chuyện Tuyết, hay việc Xuân Tóc Ðỏ đã gây ra cho Tuyết vậy. […]
(Trích Số đỏ, Vũ Trọng Phụng, Tuyển tập Vũ Trọng Phụng, tập III, NXB Văn học, Hà Nội, 1987)
Câu 1: Chỉ ra và nêu tác dụng của biện pháp tu từ được sử dụng trong câu văn: “Những việc trắc trở như thế đã làm cho ông già hơn tám mươi tuổi và chết một cách bình tĩnh.”.
Câu hỏi yêu cầu: Chỉ ra và nêu tác dụng của biện pháp tu từ được sử dụng trong câu văn: “Những việc trắc trở như thế đã làm cho ông già hơn tám mươi tuổi và chết một cách bình tĩnh.”
Chúng ta sẽ đi từng bước để phân tích nhé.
Bước 1: Đọc kỹ câu văn cần phân tích.
Câu văn cần phân tích là: “Những việc trắc trở như thế đã làm cho ông già hơn tám mươi tuổi và chết một cách bình tĩnh.”
Bước 2: Xác định các yếu tố hình ảnh, âm thanh, cảm xúc hoặc ý nghĩa đặc biệt trong câu văn.
Chúng ta thấy trong câu có các cụm từ như “việc trắc trở”, “già hơn tám mươi tuổi”, “chết một cách bình tĩnh”.
Bước 3: Nhận diện biện pháp tu từ.
Bây giờ, chúng ta hãy suy nghĩ xem có biện pháp tu từ nào được sử dụng ở đây không.
Chúng ta có thể thấy sự đối lập giữa “việc trắc trở” (những điều gây khó khăn, phiền phức, căng thẳng) với việc ông cụ “chết một cách bình tĩnh”.
Thông thường, khi gặp những chuyện “trắc trở”, người ta sẽ cảm thấy bực bội, căng thẳng, thậm chí là lo lắng, đau khổ, chứ không thể “bình tĩnh” để chết được.
Sự đối lập này gợi cho chúng ta nhớ đến một biện pháp tu từ. Đó chính là biện pháp nói quá hoặc tăng tiến? Không hẳn.
Hãy xem xét kỹ hơn. “Những việc trắc trở như thế” có phải là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến cái chết một cách bình tĩnh không? Có vẻ không.
Ngược lại, đoạn văn trước đó mô tả “Những việc trắc trở như thế đã làm cho ông già hơn tám mươi tuổi và chết một cách bình tĩnh.”
Ở đây, “già hơn tám mươi tuổi” là một sự thật, còn “chết một cách bình tĩnh” là hành động.
Liệu có sự liên kết nhân quả ở đây không? Có.
Tuy nhiên, cái mà chúng ta cần chú ý là “già hơn tám mươi tuổi”. Việc “già” là một quá trình diễn ra trong một thời gian dài, không phải do “việc trắc trở” trong vài ngày mà nó già đi.
“Ông già hơn tám mươi tuổi” có thể hiểu là ông cụ đã già lắm rồi (hơn tám mươi tuổi), và những “việc trắc trở” này đã làm ông già đi thêm nữa, theo nghĩa bóng.
Tuy nhiên, cách diễn đạt này cho thấy một sự cường điệu về mức độ ảnh hưởng của các “việc trắc trở” lên sức khỏe và tinh thần của ông cụ. Nó không chỉ làm ông “già” hơn mà còn góp phần dẫn đến cái chết.
Chúng ta có thể xem xét đây là một dạng của ẩn dụ hoặc hoán dụ tùy theo cách hiểu. Tuy nhiên, biện pháp rõ ràng nhất ở đây là sự tăng tiến trong cách diễn đạt, nhấn mạnh sự quá tải và tác động nặng nề của các sự kiện.
Tuy nhiên, cách diễn đạt “già hơn tám mươi tuổi” có thể hiểu là nhấn mạnh thêm vào sự già yếu sẵn có của ông cụ, và những sự kiện kia đã làm ông già đi trong mắt người đọc, đồng thời tác động đến sức khỏe dẫn đến cái chết.
Hãy thử xem xét lại cách diễn đạt này: “Những việc trắc trở như thế đã làm cho ông già hơn tám mươi tuổi và chết một cách bình tĩnh.”
Có một sự chơi chữ hoặc tăng tiến về mức độ già yếu và sự ảnh hưởng của các sự kiện.
“Già hơn tám mươi tuổi” có thể hiểu là ông cụ đã già lắm rồi, ở tuổi tám mươi, và những việc trắc trở này làm cho ông già đi thêm, hoặc làm nổi bật thêm sự già yếu của ông.
Nhưng cái cốt lõi ở đây là nó không chỉ làm ông già đi mà còn dẫn đến cái chết.
Hãy suy nghĩ về trường hợp “nói quá” hoặc “cường điệu”. Các “việc trắc trở” đó có thực sự làm ông già đi hơn tám mươi tuổi theo nghĩa đen không? Không. Mà là nó làm ông già đi trong cảm nhận của người khác, hoặc làm tăng thêm sự mệt mỏi, suy nhược, khiến ông trông già hơn và cuối cùng dẫn đến cái chết.
Vì vậy, ở đây có thể xác định biện pháp tu từ là nói quá (cường điệu).
Sự cường điệu nằm ở chỗ, các “việc trắc trở” không trực tiếp làm cho ông cụ già đi về mặt sinh học (ví dụ: tóc bạc thêm, nếp nhăn nhiều hơn) trong khoảnh khắc, mà nó làm tăng thêm sự mệt mỏi, suy nhược tinh thần và thể chất, khiến ông trông già hơn và góp phần đẩy nhanh quá trình dẫn đến cái chết.
Bước 4: Nêu tác dụng của biện pháp tu từ.
Khi sử dụng biện pháp nói quá, tác giả muốn nhấn mạnh điều gì?
– Nhấn mạnh mức độ ảnh hưởng nghiêm trọng của “những việc trắc trở” đối với sức khỏe và tinh thần của ông cụ.
– Gợi lên sự mệt mỏi, kiệt sức của ông cụ trước những biến cố liên tiếp trong gia đình.
– Tăng tính bi hài cho câu chuyện. Mặc dù ông cụ chết, nhưng cách diễn đạt “già hơn tám mươi tuổi” và “chết một cách bình tĩnh” lại mang một sắc thái châm biếm nhẹ nhàng, khi cái chết lại diễn ra trong một hoàn cảnh “trắc trở”.
– Làm nổi bật sự bất lực của con người trước hoàn cảnh, dù ông cụ có cố gắng giữ bình tĩnh.
Tuy nhiên, xét kỹ hơn, “già hơn tám mươi tuổi” có thể hiểu theo hai cách:
1. Ông cụ đã tám mươi tuổi, và những việc trắc trở làm ông già thêm. Đây là nói quá về tác động làm già đi.
2. Ông cụ đã già lắm rồi, và cái chết xảy ra bình tĩnh.
Trong văn cảnh của “Số đỏ”, tính châm biếm rất cao. Việc ông cụ “già hơn tám mươi tuổi” có thể là một cách nói mỉa mai, ám chỉ rằng sự già nua của ông là có thật, và những sự việc này chỉ càng làm tăng thêm sự mệt mỏi cho một kiếp người đã sắp tàn.
Sự đối lập giữa “việc trắc trở” và “chết một cách bình tĩnh” cũng rất đáng chú ý. Thông thường, trắc trở sẽ dẫn đến căng thẳng, bất an. Việc ông chết “bình tĩnh” trong hoàn cảnh “trắc trở” lại càng làm nổi bật tính phi lý, bi hài của tình huống.
Vì vậy, cô giáo nghiêng về việc phân tích sự đối lập và ẩn dụ hoặc nói quá trong cách diễn đạt “già hơn tám mươi tuổi”.
Chúng ta có thể kết luận biện pháp tu từ chính ở đây là ẩn dụ và sự đối lập, hoặc nói quá để nhấn mạnh.
Tuy nhiên, để đơn giản và bám sát nhất, chúng ta sẽ tập trung vào ẩn dụ trong cụm từ “già hơn tám mươi tuổi” và sự đối lập giữa hoàn cảnh và cái chết.
Phân tích chi tiết:
– Biện pháp tu từ: Ẩn dụ và sự đối lập.
– Chỉ ra:
– Ẩn dụ: Cụm từ “ông già hơn tám mươi tuổi”. Ở đây, “già hơn” không chỉ đơn thuần là sự tăng thêm tuổi tác về mặt sinh học mà còn ẩn dụ cho sự mệt mỏi, kiệt quệ về tinh thần và thể chất mà ông cụ phải trải qua do “những việc trắc trở”. Nó gợi lên hình ảnh một ông cụ vốn đã rất già yếu, nay lại càng thêm phần suy nhược.
– Sự đối lập: Giữa “những việc trắc trở” (là những yếu tố gây căng thẳng, phiền muộn, bất an) và việc ông cụ “chết một cách bình tĩnh”. Thông thường, khi gặp biến cố, người ta sẽ cảm thấy xáo động, không thể bình tĩnh. Việc chết “bình tĩnh” trong hoàn cảnh “trắc trở” tạo nên một nét nghĩa tương phản, bất thường.
– Nêu tác dụng:
– Ẩn dụ “ông già hơn tám mươi tuổi”: Giúp nhà văn khắc họa sâu sắc hơn tình trạng sức khỏe, tinh thần suy kiệt của ông cụ. Nó không chỉ nói về tuổi tác mà còn nói về sự “già” đi trong cảm nhận, trong sự mệt mỏi, khiến cái chết của ông cụ trở nên dễ hiểu hơn trong bối cảnh đó. Biện pháp này tăng tính biểu cảm, gợi hình ảnh.
– Sự đối lập giữa “việc trắc trở” và “chết một cách bình tĩnh”:
+ Làm nổi bật tính cách của ông cụ: dù gặp bao nhiêu biến cố, ông vẫn giữ được sự điềm tĩnh cuối đời.
+ Gợi lên một sắc thái châm biếm, mỉa mai tinh tế của tác giả về xã hội lúc bấy giờ. Trong một xã hội đầy rẫy những chuyện phi lý, hỗn loạn (“trắc trở”), thì cái chết “bình tĩnh” của một ông già lại trở nên “hợp thời trang” theo một cách nào đó, như một sự “giải thoát” khỏi những phiền nhiễu.
+ Tăng tính hấp dẫn cho câu văn, tạo ấn tượng mạnh mẽ cho người đọc.
Tóm lại, trong câu văn này, nhà văn Vũ Trọng Phụng đã sử dụng biện pháp ẩn dụ trong cụm từ “ông già hơn tám mươi tuổi” để diễn tả sự suy nhược về tinh thần và thể chất, đồng thời tạo ra sự đối lập giữa hoàn cảnh “trắc trở” và cái chết “bình tĩnh” của ông cụ. Cả hai biện pháp này đều góp phần khắc họa sâu sắc chân dung nhân vật, làm nổi bật chủ đề châm biếm xã hội và tăng tính biểu cảm, hấp dẫn cho lời văn.
Cô giáo đã hướng dẫn các em các bước phân tích. Các em hãy tự mình thực hành lại và ghi nhớ các kiến thức này nhé.
Biện pháp tu từ: nghịch ngữ (việc trắc trở nhưng lại làm cho một ông già hơn tám mươi tuổi chết một cách bình tĩnh)
Tác dụng:
+Làm tăng tính gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt. Việc để “việc trắc trở” bên cạnh cái “chết bình tĩnh” diễn tả một hiện tượng khác thường, chỉ có những ngôn ngữ bậc thầy mới dám thực hiện
+ Qua các nói nghịch ngữ, tác giả thể hiện sự mỉa mai, lên án phê phán những đám con cháu bất hiếu, tham lam, sĩ hão chạy theo cái tiến bộ, thích phô trương và hiếu thảo đến mức muốn người ông, người cha của mình ra đi cho nhẹ, chúng đã biến cái đám tang nghiêm trang thành một cái buổi trình diễn thời trang đầy lố lăng, kệch cỡm cùng với những giọt nước mắt, nhân cách đầy giả tạo để dấu đi niềm hạnh phúc của một tang gia.
+Thể hiện giọng điệu đầy mỉa mai, châm biếm của tác giả trước một niềm hạnh phúc của một đám tang gia của những người con cháu có hiếu. Biết ông, cha của mình đã già cả không chịu được đả kích lớn nên đám con cháu đã gây ra những việc trắc trở để cụ được về với tổ tiên một cách bĩnh tĩnh và thanh thản nhất.
\(@\)Câu 1: Chỉ ra và nêu tác dụng của biện pháp tu từ được sử dụng trong câu văn: “Những việc trắc trở như thế đã làm cho ông già hơn tám mươi tuổi phải chết một cách bình tĩnh.”.
\(=>\) Biện pháp tu từ: nghịch ngữ \(->\) Những việc trắc trở như thế – chết một cách bình tĩnh ( Sử dụng lối nói nghịch lý giữa những việc trắc trở, việc phức tạp và chết theo lý bình tĩnh; vị trí ở đầu câu và cuối câu )
\(@\) Tác dụng:
\(+\) Nhằm tạo hiệu quả về sự trái ngược nhau về từ ngữ để diễn đạt hướng đến làm nổi bật ý của người nói, tăng sức gợi hình, gợi tả , làm nổi bật giá trị hình ảnh, làm cho hình ảnh, tình cảm thể hiện bộc lộ sinh động, sâu sắc
\(+\) Nói về cái chết của cụ cố Hồng, là khi cụ cố Hồng đã mất đi nhưng những việc trắc trở, phân chia tài sản, con cháu tị nạnh với nhau… buổi tang bỗng trở thành một sự kiện vui vẻ và kỳ lạ, chứ không đượm buồn như mọi lễ tang khác
\(+\) Nói lên tâm trạng, suy nghĩ của tác giả: đám tang là nơi đưa tiễn người đã mất, đã khuất nhưng kì lạ thay đám tang này rất lạ đời khi mà ai ai cũng vui vẻ, hạnh phúc đến lạ kỳ, kể cả những đứa cháu, người con cũng trông đợi giây phút phân chia tài sản của người đã khuất, không hề cảm thấy tiếc thương.