1.so sánh nhận thức cảm tính và nhận thức lí tính?
2.chúng minh thực tiễn là cơ…
2.chúng minh thực tiễn là cơ sở của nhận thức ?( khi chứng minh đưa ra ví dụ)
3. so sánh thế giới quan duy vật và thế giới quan duy tâm?
4. so sánh phương pháp luận biện chứng và siêu hình?
Chúng ta sẽ bắt đầu với câu hỏi đầu tiên:
1. So sánh nhận thức cảm tính và nhận thức lí tính?
Các em ạ, trong cuộc sống hàng ngày, chúng ta không ngừng tiếp nhận thông tin từ thế giới xung quanh. Quá trình tiếp nhận này diễn ra theo hai giai đoạn chính, đó là nhận thức cảm tính và nhận thức lí tính. Vậy hai hình thức nhận thức này có gì giống và khác nhau? Chúng ta cùng đi vào phân tích nhé.
Giống nhau:
Cả nhận thức cảm tính và nhận thức lí tính đều là những hình thức cơ bản của quá trình nhận thức con người.
Chúng đều là những quá trình tâm lí phản ánh thế giới khách quan.
Chúng đều có vai trò quan trọng trong việc hình thành kiến thức và hiểu biết của con người về thế giới.
Khác nhau:
Chúng ta sẽ cùng lập bảng so sánh để thấy rõ hơn sự khác biệt này.
| Tiêu chí | Nhận thức cảm tính | Nhận thức lí tính |
|—————-|———————————————————|———————————————————|
|Hình thức |Cảm giác, tri giác, biểu tượng |Khái niệm, phán đoán, suy lí |
|Đặc điểm |Trực tiếp, cụ thể, mang tính cá biệt |Trừu tượng, khái quát, mang tính phổ biến |
|Vai trò |Cung cấp tài liệu ban đầu cho nhận thức lí tính |Làm rõ bản chất, quy luật của sự vật, hiện tượng |
|Ví dụ |Cảm giác về màu sắc, âm thanh; nhìn thấy một cái cây; ngửi thấy mùi hương. |Hiểu khái niệm “cây”, “âm thanh”, “mùi hương”; suy luận rằng trời mưa thì đường sẽ ướt. |
Như vậy, nhận thức cảm tính mang tính trực tiếp, cụ thể, giúp chúng ta tiếp nhận những thông tin ban đầu về thế giới. Còn nhận thức lí tính thì mang tính trừu tượng, khái quát, giúp chúng ta đi sâu vào bản chất và quy luật của sự vật, hiện tượng. Hai quá trình này có mối quan hệ mật thiết, bổ sung cho nhau để con người có được hiểu biết đầy đủ và sâu sắc.
Bây giờ, chúng ta sẽ chuyển sang câu hỏi thứ hai:
2. Chứng minh thực tiễn là cơ sở của nhận thức? (Khi chứng minh đưa ra ví dụ)
Đây là một luận điểm quan trọng trong triết học, khẳng định mối quan hệ biện chứng giữa thực tiễn và nhận thức. Vậy thực tiễn là gì và tại sao nó lại là cơ sở của nhận thức?
Thực tiễn là toàn bộ hoạt động vật chất, có mục đích, có tính cộng đồng, lịch sử, làm biến đổi tự nhiên và xã hội. Thực tiễn bao gồm lao động sản xuất, hoạt động chính trị – xã hội và hoạt động thực nghiệm khoa học.
Tại sao thực tiễn là cơ sở của nhận thức?
* Thứ nhất, thực tiễn cung cấp tài liệu, nguyên liệu cho nhận thức. Mọi nhận thức của con người về thế giới đều bắt đầu từ những tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp với thế giới vật chất thông qua hoạt động thực tiễn. Nếu không có hoạt động thực tiễn, con người sẽ không có gì để nhận thức.
Ví dụ: Để con người có thể nhận thức được khái niệm “quả táo”, thì trước hết, con người phải thông qua hoạt động thực tiễn như trồng trọt, hái lượm, ăn uống để tiếp xúc với các loại quả có thật, có màu sắc, hình dạng, mùi vị, hương vị cụ thể. Từ những cảm giác, tri giác về quả táo đó, con người mới có thể hình thành nên khái niệm trừu tượng về “quả táo”.
* Thứ hai, thực tiễn là động lực của nhận thức. Những nhu cầu, những đòi hỏi, những vấn đề nảy sinh từ thực tiễn luôn thôi thúc con người phải tìm tòi, khám phá, sáng tạo để tìm ra những giải pháp, những tri thức mới.
Ví dụ: Những khó khăn trong sản xuất nông nghiệp như hạn hán, sâu bệnh đã thôi thúc con người tìm hiểu về thời tiết, về cách phòng trừ sâu bệnh, từ đó hình thành nên các ngành khoa học như khí tượng thủy văn, khoa học cây trồng. Hay việc con người muốn bay lên bầu trời đã thôi thúc họ tìm hiểu về các quy luật vật lí, từ đó phát minh ra máy bay.
* Thứ ba, thực tiễn là mục đích của nhận thức. Nhận thức không phải là hoạt động tự thân mà nó phục vụ cho hoạt động thực tiễn. Con người nhận thức thế giới để cải tạo thế giới, để phục vụ cho nhu cầu của con người.
Ví dụ: Các nhà khoa học nghiên cứu về y học không phải để biết mà là để tìm ra phương pháp chữa bệnh, phòng bệnh, nâng cao sức khỏe con người. Các nhà khoa học xây dựng không phải để hiểu về kết cấu mà là để thiết kế và thi công những công trình đảm bảo an toàn và thẩm mỹ.
* Thứ tư, thực tiễn là tiêu chuẩn để kiểm tra chân lí. Tri thức có đúng đắn hay không, có phù hợp với thực tế hay không sẽ được kiểm nghiệm thông qua hoạt động thực tiễn.
Ví dụ: Lý thuyết về trọng lực của Newton có thể đúng hay không sẽ được kiểm nghiệm thông qua việc quan sát các vật thể rơi trong thực tế. Việc một công trình xây dựng có vững chắc hay không sẽ được kiểm nghiệm qua thời gian và các tác động của môi trường.
Như vậy, có thể khẳng định rằng, không có thực tiễn thì không có nhận thức. Thực tiễn là nền tảng, là điểm xuất phát, là động lực và là mục đích của nhận thức.
Tiếp theo, chúng ta sẽ cùng làm rõ sự khác biệt giữa hai thế giới quan:
3. So sánh thế giới quan duy vật và thế giới quan duy tâm?
Thế giới quan là một hệ thống quan điểm về thế giới và vị trí của con người trong thế giới đó. Đây là vấn đề cơ bản của triết học, quyết định lập trường, thái độ và hành vi của con người. Có hai loại thế giới quan cơ bản là duy vật và duy tâm. Chúng ta sẽ cùng phân tích điểm giống và khác nhau.
Giống nhau:
Cả hai đều là những hệ thống quan điểm lí luận về thế giới và vị trí của con người trong thế giới.
Cả hai đều có vai trò định hướng cho con người trong nhận thức và hoạt động.
Cả hai đều có thể là nguồn gốc cho những hành động và thái độ khác nhau của con người đối với thế giới.
Khác nhau:
Điểm khác biệt cơ bản và cốt lõi nhất nằm ở chỗ: “cái gì có trước, cái gì có sau”, “cái gì quyết định cái gì”.
| Tiêu chí | Thế giới quan duy vật | Thế giới quan duy tâm |
|————————|—————————————————————————————————-|—————————————————————————————————-|
|Bản chất thế giới|Thừa nhận sự tồn tại khách quan của vật chất là có trước, quyết định ý thức. |Thừa nhận sự tồn tại của ý thức (tinh thần, ý niệm, Chúa…) là có trước, quyết định vật chất. |
|Nguồn gốc ý thức |Ý thức là thuộc tính của vật chất, là sự phản ánh của vật chất vào bộ óc con người. |Ý thức là cái có trước, là nguồn gốc sinh ra vật chất. |
|Vai trò của thực tiễn|Nhấn mạnh vai trò quyết định của thực tiễn đối với nhận thức. |Thường xem nhẹ hoặc phủ nhận vai trò của thực tiễn. |
|Xu hướng |Hướng con người giải thích thế giới dựa trên các quy luật khách quan, khoa học. |Hướng con người giải thích thế giới dựa trên các lực lượng siêu nhiên, ý chí chủ quan. |
|Ví dụ |Khoa học tự nhiên và xã hội hiện đại; chủ nghĩa Mác-Lênin. |Các tôn giáo độc thần (theo quan điểm triết học duy tâm); chủ nghĩa duy tâm chủ quan, khách quan. |
Nói tóm lại, thế giới quan duy vật nhìn nhận thế giới vật chất là tồn tại thực, là cái quyết định. Còn thế giới quan duy tâm thì lại cho rằng ý thức, tinh thần mới là cái có trước, là cái quyết định.
Cuối cùng, chúng ta sẽ tìm hiểu về hai phương pháp luận đối lập nhau:
4. So sánh phương pháp luận biện chứng và siêu hình?
Trong quá trình nhận thức và hoạt động, con người sử dụng các phương pháp luận khác nhau. Hai phương pháp luận cơ bản, đối lập nhau là biện chứng và siêu hình.
Giống nhau:
Cả hai đều là những phương pháp luận, là cách thức con người xem xét, đánh giá thế giới.
Cả hai đều có ảnh hưởng đến cách con người nhận thức và hành động.
Khác nhau:
Sự khác biệt này thể hiện ở cách nhìn nhận sự vật, hiện tượng trong mối liên hệ và sự vận động, phát triển.
| Tiêu chí | Phương pháp luận biện chứng | Phương pháp luận siêu hình |
|———————-|———————————————————————————————–|———————————————————————————————–|
|Cách xem xét |Xem xét sự vật, hiện tượng trong mối liên hệ phổ biến, sự vận động, biến đổi và phát triển không ngừng. |Xem xét sự vật, hiện tượng một cách cô lập, tĩnh tại, không vận động, không phát triển. |
|Mối liên hệ |Nhìn thấy sự vật, hiện tượng luôn có mối liên hệ nội tại và mối liên hệ với các sự vật, hiện tượng khác. |Ít chú trọng đến mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng. Nếu có thì chỉ thấy các mối liên hệ bề ngoài, ngẫu nhiên. |
|Sự phát triển |Nhìn thấy sự phát triển là khuynh hướng chung, là sự thay đổi từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn. |Phủ nhận sự phát triển hoặc xem sự phát triển chỉ là sự tăng lên về số lượng, không có sự thay đổi về chất. |
|Tính thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập |Nhận thức rõ sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập là động lực của sự phát triển. |Thường chỉ thấy một mặt của vấn đề, không thấy sự tồn tại song song và đấu tranh của các mặt đối lập. |
|Ví dụ |Quan sát sự phát triển của một mầm cây thành cây trưởng thành, ra hoa, kết quả. |Chỉ nhìn vào một bộ phận của cơ thể mà không thấy nó gắn liền với toàn bộ cơ thể và sự sống. |
| |Nhìn nhận một xã hội đang trong quá trình thay đổi, có những mâu thuẫn nhưng đang vận động tiến lên. |Xem xét một vấn đề chỉ dựa trên những yếu tố ban đầu, không tính đến sự thay đổi và biến động sau này. |
Như vậy, phương pháp luận biện chứng cho phép chúng ta có cái nhìn toàn diện, năng động và khoa học về thế giới, thấy được sự vận động, biến đổi và phát triển của sự vật, hiện tượng. Ngược lại, phương pháp luận siêu hình dẫn đến cái nhìn phiến diện, cứng nhắc, chỉ thấy sự vật trong trạng thái tĩnh tại, cô lập.
Các em thân mến, cô hy vọng rằng với những phân tích chi tiết và ví dụ minh họa vừa rồi, các em đã nắm vững và hiểu sâu hơn về các nội dung kiến thức này. Chúng ta hãy luôn ghi nhớ những bài học này để có thể nhận thức đúng đắn về thế giới và hành động một cách hiệu quả nhất nhé.
C1
* Giống nhau
Cả hai quá trình nhận thức đều phản ánh hiện thực khách quan để có những hình ảnh về chúng.
Nhận thức cảm tính và nhận thức lý tính đều là quá trình tâm lý có mở đầu, có diễn biến và kết thúc.
* Khác nhau
– Nhận thức cảm tính: là giai đoạn đầu tiên của quá trình nhận thức. Đó là giai đoạn con người sử dụng các giác quan để tác động vào sự vật nhằm nắm bắt sự vật ấy. Nhận thức cảm tính gồm các hình thức sau: cảm giác, tri giác, biểu tượng.
– Nhận thức lý tính: là giai đoạn phản ánh gián tiếp trừu tượng, khái quát sự vật, được thể hiện qua các hình thức như khái niệm, phán đoán, suy luận.
C2
– Nhận thức lý tính: là giai đoạn phản ánh gián tiếp trừu tượng, khái quát sự vật, được thể hiện qua các hình thức như khái niệm, phán đoán, suy luận.
* đặc điểm:
+ Là quá trình nhận thức gián tiếp đối với sự vật, hiện tượng.
+ Là quá trình đi sâu vào bản chất của sự vật, hiện tượng.
* VD:Để cải thiện tình hình giao thông vận tải người ta đã chế tạo ra nhiều loại phương tiện để giúp con người ta di chuyuển dễ dàng và nhanh chóng hơn như máy bay, ô tô,xe máy…
C3
– Chủ nghĩa duy vật:
Cho đến nay, chủ nghĩa duy vật đã được thể hiện dưới ba hình thức cơ bản: chủ nghĩa duy vật chất phác, chủ nghĩa duy vật siêu hình và chủ nghĩa duy vật biện chứng.
+ Chủ nghĩa duy vật chất phác là kết quả nhận thức của các nhà triết học duy vật thời cổ đại. Chủ nghĩa duy vật thời kỳ này trong khi thừa nhận tính thứ nhất của vật chất đã đồng nhất vật chất với một hay một số chất cụ thể và những kết luận của nó mang nặng tính trực quan nên ngây thơ, chất phác. Tuy còn rất nhiều hạn chế, nhưng chủ nghĩa duy vật chất phác thời cổ đại về cơ bản là đúng vì nó đã lấy giới tự nhiên để giải thích giới tự nhiên, không viện đến Thần linh hay Thượng đế.
+ Chủ nghĩa duy vật siêu hình là hình thức cơ bản thứ hai của chủ nghĩa duy vật, thể hiện khá rõ ở các nhà triết học thế kỷ XV đến thế kỷ XVIII và đỉnh cao vào thế kỷ thứ XVII, XVIII. Đây là thời kỳ mà cơ học cổ điển thu được những thành tựu rực rỡ nên trong khi tiếp tục phát triển quan điểm chủ nghĩa duy vật thời cổ đại, chủ nghĩa duy vật giai đoạn này chịu sự tác động mạnh mẽ của phương pháp tư duy siêu hình, máy móc – phương pháp nhìn thế giới như một cỗ máy khổng lồ mà mỗi bộ phận tạo nên nó luôn ở trong trạng thái biệt lập và tĩnh tại. Tuy không phản ánh đúng hiện thực nhưng chủ nghĩa duy vật siêu hình cũng đã góp phần không nhỏ vào việc chống lại thế giới quan duy tâm và tôn giáo, điển hình là thời kỳ chuyển tiếp từ đêm trường trung cổ sang thời phục hưng.
+ Chủ nghĩa duy vật biện chứng là hình thức cơ bản thứ ba của chủ nghĩa duy vật, do C.Mác và Ph.Ăngghen xây dựng vào những năm 40 của thế kỷ XIX, sau đó được V.I.Lênin phát triển. Với sự kế thừa tinh hoa của các học thuyết triết học trước đó và sử dụng khá triệt để thành tựu của khoa học đương thời, chủ nghĩa duy vật biện chứng, ngay từ khi mới ra đời đã khắc phục được hạn chế của chủ nghĩa duy vật chất phác thời cổ đại, chủ nghĩa duy vật siêu hình và là đỉnh cao trong sự phát triển của chủ nghĩa duy vật. Chủ nghĩa duy vật biện chứng không chỉ phản ánh hiện thực đúng như chính bản thân nó tồn tại mà còn là một công cụ hữu hiệu giúp những lực lượng tiến bộ trong xã hội cải tạo hiện thực ấy
– Chủ nghĩa duy tâm:
Chủ nghĩa duy tâm chia thành hai phái: chủ nghĩa duy tâm chủ quan và chủ nghĩa duy tâm khách quan.
+ Chủ nghĩa duy tâm chủ quan thừa nhận tính thứ nhất của ý thức con người. Trong khi phủ nhận sự tồn tại khách quan của hiện thực, chủ nghĩa duy tâm chủ quan khẳng định mọi sự vật, hiện tượng chỉ là phức hợp những cảm giác của cá nhân, của chủ thể.
+ Chủ nghĩa duy tâm khách quan cũng thừa nhận tính thứ nhất của ý thức nhưng theo họ đấy là là thứ tinh thần khách quan có trước và tồn tại độc lập với con người. Thực thể tinh thần khách quan này thường mang những tên gọi khác nhau như ý niệm, tinh thần tuyệt đối, lý tính thế giới, v.v..
Chủ nghĩa duy tâm triết học cho rằng ý thức, tinh thần là cái có trước và sản sinh ra giới tự nhiên; như vậy là đã bằng cách này hay cách khác thừa nhận sự sáng tạo ra thế giới. Vì vậy, tôn giáo thường sử dụng các học thuyết duy tâm làm cơ sở lý luận, luận chứng cho các quan điểm của mình. Tuy nhiên, có sự khác nhau giữa chủ nghĩa duy tâm triết học với chủ nghĩa duy tâm tôn giáo. Trong thế giới quan tôn giáo, lòng tin là cơ sở chủ yếu và đóng vai trò chủ đạo. Còn chủ nghĩa duy tâm triết học lại là sản phẩm của tư duy lý tính dựa trên cơ sở tri thức và lý trí.
Về phương diện nhận thức luận, sai lầm của chủ nghĩa duy tâm bắt nguồn từ cách xem xét phiến diện, tuyệt đối hóa, thần thánh hóa một mặt, một đặc tính nào đó của quá trình nhận thức mang tính biện chứng của con người.
Cùng với nguồn gốc nhận thức luận, chủ nghĩa duy tâm ra đời còn do nguồn gốc xã hội. Sự tách rời lao động trí óc với lao động chân tay và địa vị thống trị của lao động trí óc đối với lao động chân tay trong các xã hội cũ đã tạo ra quan niệm về vai trò quyết định của nhân tố tinh thần. Các giai cấp thống trị và những lực lượng xã hội phản động ủng hộ, sử dụng chủ nghĩa duy tâm làm nền tảng lý luận cho những quan điểm chính trị – xã hội của mình.
Một học thuyết triết học thừa nhận chỉ một trong hai thực thể (vật chất hoặc tinh thần) là nguồn gốc của thế giới được gọi là nhất nguyên luận (nhất nguyên luận duy vật hoặc nhất nguyên luận duy tâm).
Trong lịch sử triết học cũng có những nhà triết học xem vật chất và tinh thần là hai nguyên thể tồn tại độc lập, tạo thành hai nguồn gốc của thế giới; học thuyết triết học của họ là nhị nguyên luận. Lại có nhà triết học cho rằng vạn vật trong thế giới là do vô số nguyên thể độc lập tạo nên; đó là đa nguyên luận trong triết học (phân biệt với thuyết đa nguyên chính trị). Song đó chỉ là biểu hiện tính không triệt để về lập trường thế giới quan; rốt cuộc chúng thường sa vào chủ nghĩa duy tâm.
C4
Phương pháp biện chứng là phương pháp nhận thức thế giới với quan điểm cơ bản cho rằng, sự tồn tại của mọi sự vật và hiện tượng của thế giới khách quan nói chung đều ở trong những mối liên hệ, trong sự vận động và phát triển theo những qui luật khách quan vốn có của nó.
Phương pháp siêu hình là phương pháp nhận thức thế giới với quan điểm cơ bản cho rằng, mọi sự vật và hiện tượng của thế giới vật chất đều tồn tại cô lập lẫn nhau, cái này ở bên cạnh cái kia và nó luôn ở trong trạng thái tĩnh không có sự vận động và phát triển. Nhưng nếu như có thừa nhận sự phát triển thì chẳng qua chỉ là một quá trình tăng hoặc giảm về số lượng. Mặt khác, quan điểm này không thừa nhận mâu thuẫn bên trong bản thân các sự vật và hiện tượng.