Bài tập 2: Xác định và nêu tác dụng của BPTT điệp vần trong trường hợp sau:
“Sương nương theo trăng ngừng lưng trời,
Tương tư nâng lòng lên chơi vơi…”

Bước 1: Đọc kỹ đoạn thơ và xác định các từ ngữ có khả năng lặp lại âm thanh.
Các em hãy đọc nhẩm lại hai câu thơ này. Chúng ta sẽ chú ý vào phần cuối của các dòng thơ.

Bước 2: Phân tích cấu trúc âm thanh của các từ ngữ đó.
* Ở dòng thơ thứ nhất: “Sương nương theo trăng ngừng lưng trời,”. Từ cuối dòng là “trời”.
* Ở dòng thơ thứ hai: “Tương tư nâng lòng lên chơi vơi…”. Từ cuối dòng là “vơi”.

Bước 3: Nhận diện biện pháp tu từ.
Các em thấy, hai từ “trời” và “vơi” có điểm gì giống nhau về âm thanh? Đúng rồi, chúng đều có vần “ơi”. Âm tiết “trời” có cấu trúc âm là /t r oi/. Âm tiết “vơi” có cấu trúc âm là /v oi/. Phần vần “ơi” được lặp lại.
Sự lặp lại âm vần “ơi” ở cuối hai câu thơ này chính là biện pháp tu từ điệp vần.

Bước 4: Nêu tác dụng của biện pháp tu từ.
Vậy, khi tác giả sử dụng biện pháp điệp vần “ơi” này, nó có tác dụng gì?
* Thứ nhất, nó tạo ra sự liên kết, hài hòa giữa hai câu thơ, làm cho đoạn thơ trở nên nhịp nhàng, du dương hơn khi đọc lên.
* Thứ hai, vần “ơi” thường gợi lên cảm giác gì? Nó gợi lên sự bâng khuâng, man mác, nỗi nhớ thương, sự xa vắng. Khi vần “ơi” được lặp lại, nó càng nhấn mạnh và tô đậm hơn tâm trạng tương tư, nỗi sầu man mác của nhân vật trữ tình.
* Thứ ba, nó giúp cho hình ảnh “trăng” và sự “chơi vơi” của nỗi tương tư thêm phần gợi cảm, làm nổi bật không gian và tâm trạng của nhân vật.

Kết luận cho bài tập 2: Biện pháp tu từ điệp vần là sự lặp lại âm vần “ơi” ở cuối hai câu thơ. Tác dụng là tạo nhạc điệu, sự liên kết cho câu thơ, đồng thời nhấn mạnh và tô đậm tâm trạng bâng khuâng, tương tư, man mác của nhân vật trữ tình.

—

Bài tập 3: Xác định và nêu tác dụng của BPTT điệp thanh trong trường hợp sau:
“Sương nương theo trăng ngừng lưng trời,
Tương tư nâng lòng lên chơi vơi…”

Bước 1: Đọc kỹ đoạn thơ và xác định các từ ngữ có khả năng lặp lại thanh điệu.
Chúng ta tiếp tục quan sát hai câu thơ này. Lần này, chúng ta sẽ chú ý đến thanh điệu của các tiếng trong câu. Thanh điệu là dấu thanh trong tiếng Việt: thanh ngang, thanh sắc, thanh hỏi, thanh ngã, thanh nặng, thanh huyền.

Bước 2: Phân tích thanh điệu của các tiếng trong câu.
Chúng ta sẽ xét lần lượt từng tiếng trong hai câu thơ:
* Câu 1: “Sương nương theo trăng ngừng lưng trời,”
* Sương (ngang)
* nương (ngang)
* theo (ngang)
* trăng (ngang)
* ngừng (ngang)
* lưng (ngang)
* trời (huyền)

* Câu 2: “Tương tư nâng lòng lên chơi vơi…”
* Tương (ngang)
* tư (ngang)
* nâng (ngang)
* lòng (ngang)
* lên (ngang)
* chơi (ngang)
* vơi… (ngang)

Bước 3: Nhận diện biện pháp tu từ.
Các em có nhận thấy sự lặp lại về thanh điệu ở đâu không? Cô chỉ cho các em thấy nhé:
Ở câu thứ nhất, chúng ta thấy có tiếng “trời” mang thanh huyền.
Ở câu thứ hai, chúng ta thấy có tiếng “vơi” mang thanh ngang.
Tuy nhiên, khi đọc cả hai câu thơ, các em có nghe thấy sự lặp lại của thanh điệu nào không? Đúng rồi, các em rất tinh ý! Cả hai câu thơ đều có sự xuất hiện của các tiếng mang thanh ngang. Rất nhiều tiếng mang thanh ngang: “sương”, “nương”, “theo”, “trăng”, “ngừng”, “lưng” (ở câu 1) và “tương”, “tư”, “nâng”, “lòng”, “lên”, “chơi” (ở câu 2).
Sự lặp lại của thanh ngang ở nhiều vị trí trong câu thơ, đặc biệt là ở những tiếng quan trọng, tạo nên một hiệu ứng âm thanh đặc biệt.
Chúng ta có thể gọi đây là biện pháp điệp thanh ngang.

Bước 4: Nêu tác dụng của biện pháp tu từ.
Biện pháp điệp thanh ngang này có tác dụng gì?
* Thanh ngang trong tiếng Việt thường mang sắc thái êm đềm, nhẹ nhàng, trầm lắng, gợi sự kéo dài, bay bổng.
* Khi tác giả lặp đi lặp lại thanh ngang trong các câu thơ, nó tạo ra một giai điệu đều đều, du dương, tạo cảm giác man mác, bâng khuâng kéo dài. Điều này rất phù hợp với tâm trạng tương tư, nỗi nhớ mong đang lan tỏa trong lòng người.
* Nó góp phần tạo nên sự gợi cảm, êm ái cho hình ảnh thiên nhiên (sương, trăng) và làm sâu sắc thêm nỗi lòng của nhân vật trữ tình.
* Nó giúp cho lời thơ thêm tình tứ, tha thiết và lắng đọng trong lòng người đọc.

Kết luận cho bài tập 3: Biện pháp tu từ điệp thanh ngang là sự lặp lại nhiều tiếng mang thanh ngang trong hai câu thơ. Tác dụng là tạo ra giai điệu êm đềm, nhẹ nhàng, du dương, kéo dài, góp phần diễn tả tâm trạng bâng khuâng, man mác, tương tư một cách sâu sắc và tình tứ.

Cô hy vọng với phần giải thích chi tiết này, các em đã nắm vững cách xác định và nêu tác dụng của biện pháp tu từ điệp vần và điệp thanh. Các em hãy luyện tập thêm với những ví dụ khác để ngày càng giỏi hơn môn Văn nhé!