a) Một vật sáng dạng đoạn thẳng AB đặt vuông góc với trục chính của một thấu kín…
Phần a)
Đầu tiên, chúng ta cần xác định các đại lượng đã cho và yêu cầu của đề bài.
Cho:
* Thấu kính hội tụ có tiêu cự: \(f = 40 \text{ cm}\)
* Vật sáng dạng đoạn thẳng AB đặt vuông góc với trục chính, A nằm trên trục chính.
Yêu cầu:
* Tìm khoảng cách từ vật đến thấu kính (d) khi khoảng cách giữa vật AB và ảnh thật A’B’ là nhỏ nhất.
* Tìm tỉ số chiều cao ảnh A’B’ so với chiều cao vật AB khi khoảng cách này nhỏ nhất.
Chúng ta sẽ áp dụng các công thức về thấu kính đã học.
Bước 1: Viết công thức thấu kính và công thức tính số phóng đại
Ta có công thức thấu kính:
\[ \frac{1}{f} = \frac{1}{d} + \frac{1}{d’} \]
Trong đó:
* \(f\) là tiêu cự của thấu kính.
* \(d\) là khoảng cách từ vật đến thấu kính.
* \(d’\) là khoảng cách từ ảnh đến thấu kính.
Công thức tính số phóng đại (tỉ số chiều cao ảnh so với chiều cao vật):
\[ k = \frac{h’}{h} = -\frac{d’}{d} \]
Trong đó:
* \(h\) là chiều cao của vật.
* \(h’\) là chiều cao của ảnh.
Đề bài cho biết ảnh là ảnh thật, điều này có nghĩa là \(d’ > 0\). Do vật AB đặt vuông góc với trục chính và A nằm trên trục chính, nên ảnh A’B’ cũng sẽ vuông góc với trục chính và A’ sẽ nằm trên trục chính.
Bước 2: Biểu diễn khoảng cách giữa vật và ảnh theo d
Khoảng cách giữa vật AB và ảnh A’B’ ký hiệu là L. Vì A và A’ nằm trên trục chính, L chính là khoảng cách giữa hai điểm A và A’.
Ta có \(L = |d – d’|\).
Tuy nhiên, vì vật AB đang dịch chuyển và ta tìm khoảng cách nhỏ nhất, ta cần xem xét trường hợp. Thường thì khi vật ở xa, ảnh sẽ gần thấu kính và ngược lại.
Từ công thức thấu kính, ta rút ra \(d’\):
\[ \frac{1}{d’} = \frac{1}{f} – \frac{1}{d} = \frac{d – f}{df} \]
\[ d’ = \frac{df}{d – f} \]
Điều kiện để có ảnh thật qua thấu kính hội tụ là \(d > f\).
Với \(d > f\), ta có \(d – f > 0\). Vì \(d > 0\) và \(f > 0\), nên \(d’ = \frac{df}{d – f} > 0\), tức là ảnh thật.
Bây giờ, ta biểu diễn khoảng cách L theo d:
\[ L = |d – d’| = |d – \frac{df}{d – f}| \]
\[ L = |\frac{d(d – f) – df}{d – f}| \]
\[ L = |\frac{d^2 – df – df}{d – f}| \]
\[ L = |\frac{d^2 – 2df}{d – f}| \]
\[ L = |\frac{d(d – 2f)}{d – f}| \]
Vì ta xét \(d > f\), và để có khoảng cách L là nhỏ nhất, ta cần xét giá trị nhỏ nhất của biểu thức này.
Ta thấy \(d-f > 0\).
Biểu thức \(d(d – 2f)\) có thể dương hoặc âm tùy thuộc vào giá trị của d so với 2f.
Ta sẽ xem xét hai trường hợp cho \(L = |d – d’|\) để tìm giá trị nhỏ nhất:
Trường hợp 1: \(d > d’\)
Trường hợp 2: \(d < d'\)
Tuy nhiên, cách làm trực tiếp và hiệu quả hơn là xét hàm L(d) và tìm cực tiểu của nó.
Ta có \(L = d + d' - 2 \min(d, d')\).
Xét hàm \(L = d + d' - 2 \frac{df}{d-f}\) (vì \(d>f\))
Khi \(d\) dịch chuyển, \(d’\) cũng thay đổi.
Ta cần tìm L nhỏ nhất.
Một cách khác để xét \(L = |d – d’|\).
Ta biết \(d’\) là một hàm của \(d\).
Để \(L\) nhỏ nhất, ta cần xét khi \(d\) và \(d’\) gần nhau nhất.
Nếu xét đạo hàm của \(L\) theo \(d\), ta có thể tìm được cực tiểu. Tuy nhiên, việc này có thể vượt quá kiến thức lớp 10.
Hãy quay lại công thức \(L = |\frac{d(d – 2f)}{d – f}|\).
Ta cần \(d > f\).
Nếu \(d = 2f\), thì \(L = |\frac{2f(2f – 2f)}{2f – f}| = 0\). Tuy nhiên, L = 0 có nghĩa là vật trùng với ảnh, điều này chỉ xảy ra với vật thật khi khoảng cách từ vật đến thấu kính là vô cùng lớn (ảnh tại tiêu điểm) hoặc vật tại tiêu điểm (ảnh ở vô cùng). Nhưng ở đây ta có vật AB dạng đoạn thẳng, nên L=0 là không thể.
Hãy xem xét \(L = |d – d’|\).
Ta có \(d’ = \frac{df}{d-f}\).
Khi \(d \to f^+\), \(d’ \to +\infty\). Khi đó \(L \to \infty\).
Khi \(d \to \infty\), \(d’ \to f\). Khi đó \(L \to \infty\).
Vậy, giá trị nhỏ nhất của L phải nằm trong khoảng \(d > f\).
Chúng ta có thể viết lại biểu thức L như sau:
\(L = \frac{d^2 – 2df}{d-f}\) khi \(d \geq 2f\) (lúc này \(d \ge d’\) )
\(L = \frac{2df – d^2}{d-f}\) khi \(f < d < 2f\) (lúc này \(d < d'\) )
Để tìm giá trị nhỏ nhất của L, ta sẽ xét trường hợp \(f < d < 2f\).
\(L = \frac{2df - d^2}{d-f}\)
Ta có thể xem \(L\) như một hàm của \(d\). Để tìm cực tiểu, ta xét đạo hàm \(L'(d) = 0\).
Tuy nhiên, ta có thể suy luận dựa trên tính chất của thấu kính.
Xét biểu thức \(L = d + d' - 2\min(d, d')\).
Để L nhỏ nhất, ta muốn \(d\) và \(d'\) càng gần nhau càng tốt.
Khi vật ở gần tiêu cự, ảnh ở xa. Khi vật ở xa, ảnh ở gần tiêu cự.
Ta thấy rằng khi \(d=d'\), khoảng cách giữa vật và ảnh sẽ là nhỏ nhất.
\(d = d'\)
\(d = \frac{df}{d - f}\)
\(d(d - f) = df\)
\(d^2 - df = df\)
\(d^2 - 2df = 0\)
\(d(d - 2f) = 0\)
Vì \(d\) là khoảng cách vật đến thấu kính, nên \(d \neq 0\).
Do đó, \(d - 2f = 0\), suy ra \(d = 2f\).
Kiểm tra điều kiện:
Nếu \(d = 2f\), thì \(d' = \frac{(2f)f}{2f - f} = \frac{2f^2}{f} = 2f\).
Vậy, khi \(d = 2f\), ta có \(d' = 2f\).
Khoảng cách giữa vật và ảnh là \(L = |d - d'| = |2f - 2f| = 0\).
Tuy nhiên, như đã phân tích, L=0 là không thể với vật có kích thước.
Chúng ta cần cẩn thận với việc sử dụng \(L = |d - d'|\).
Hãy quay lại công thức \(L = |\frac{d(d - 2f)}{d - f}|\).
Ta cần tìm giá trị nhỏ nhất của L với \(d > f\).
Xét hàm \(g(d) = \frac{d(d – 2f)}{d – f}\).
Ta muốn tìm cực tiểu của \(|g(d)|\).
Ta có thể dùng bất đẳng thức Cauchy-Schwarz.
\(L = d + d’ – 2\min(d, d’)\)
Nếu \(d \geq d’\), thì \(L = d – d’\).
Nếu \(d < d'\), thì \(L = d' - d\).
Xét \(d+d'\).
Ta có \(d' = \frac{df}{d-f}\).
\(d + d' = d + \frac{df}{d-f} = \frac{d(d-f) + df}{d-f} = \frac{d^2 - df + df}{d-f} = \frac{d^2}{d-f}\).
Bây giờ ta cần xét \(L = |d - d'|\).
Ta có \(d \cdot d' = df\).
Xét biểu thức \((\sqrt{d} - \sqrt{d'})^2 = d + d' - 2\sqrt{dd'}\).
Xét biểu thức \((\sqrt{d'} - \sqrt{d})^2 = d' + d - 2\sqrt{d'd}\).
Ta có \(L = |d - d'|\).
Ta muốn \(L\) nhỏ nhất.
Xét \(L^2 = (d - d')^2 = d^2 - 2dd' + d'^2\).
Một phương pháp khác là sử dụng kiến thức về đối xứng.
Xét hệ tọa độ \(x\) là trục chính. Vật đặt tại \(x_v\), ảnh tại \(x_{a}\). Khoảng cách từ vật đến thấu kính là \(d = |x_v|\), từ ảnh là \(d' = |x_a|\).
Công thức thấu kính liên hệ với vị trí tương đối:
\[ \frac{1}{f} = \frac{1}{x_a - x_0} + \frac{1}{x_v - x_0} \]
Nếu ta đặt gốc tọa độ tại quang tâm O của thấu kính, thì \(d = x_v\) và \(d' = x_a\). (Giả sử vật ở bên trái, ảnh ở bên phải, hoặc ngược lại).
Ta có \( \frac{1}{f} = \frac{1}{d} + \frac{1}{d'} \).
Xét khoảng cách L = \(|d - d'|\).
Ta biết \(dd' = df\).
Ta cần tìm L nhỏ nhất.
Xét \(d > f\).
Ta có \(d’ = \frac{df}{d-f}\).
Xét \(L = d – d’\) khi \(d \ge d’\) hoặc \(L = d’ – d\) khi \(d < d'\).
Hãy xét \(d=2f\). Ta có \(d'=2f\). Lúc này L=0. Nhưng vật có kích thước nên A'B' cũng có kích thước.
Bây giờ, ta xem xét mối quan hệ giữa \(d\) và \(d'\) khi \(d = 2f\).
Nếu \(d = 2f\), thì \(d' = 2f\).
Lúc này, vật và ảnh cách thấu kính một khoảng bằng 2f.
Khoảng cách giữa vật và ảnh là L = \(|d - d'| = |2f - 2f| = 0\).
Nhưng \(L\) là khoảng cách giữa AB và A'B'.
Ta cần tìm L nhỏ nhất.
L = \(|d - d'|\).
Ta biết \(d' = \frac{df}{d-f}\).
L = \(|d - \frac{df}{d-f}| = |\frac{d(d-f) - df}{d-f}| = |\frac{d^2 - 2df}{d-f}|\).
Đặt \(f = 40 \text{ cm}\).
L = \(|\frac{d^2 - 80d}{d-40}|\).
Ta cần tìm giá trị nhỏ nhất của L với \(d > 40\).
Xét biểu thức \(d – d’\).
Ta có \(d \cdot d’ = df\).
Xét \(d+d’\). Theo bất đẳng thức AM-GM, \(d+d’ \ge 2\sqrt{dd’} = 2\sqrt{df}\).
Dấu “=” xảy ra khi \(d = d’\).
Khi \(d = d’\), ta có \(d = 2f\).
Khi \(d=2f\), thì \(d’=2f\).
Lúc này, \(d+d’ = 2f + 2f = 4f\).
Và \(2\sqrt{df} = 2\sqrt{2f \cdot 2f} = 2\sqrt{4f^2} = 2(2f) = 4f\).
Vậy, tổng \(d+d’\) nhỏ nhất khi \(d=d’\), tức là \(d=2f\).
Bây giờ xét \(L = |d – d’|\).
Khi \(d=2f\), \(d’=2f\), thì \(L = |2f – 2f| = 0\).
Điều này ngụ ý rằng vật và ảnh nằm ở cùng một vị trí trên trục chính. Nhưng vật AB là một đoạn thẳng, ảnh A’B’ cũng là một đoạn thẳng. L=0 có nghĩa là vật trùng với ảnh, điều này không thể xảy ra với vật có kích thước.
Chúng ta cần xem lại ý nghĩa của “khoảng cách giữa AB và ảnh thật A’B'”.
Đây là khoảng cách giữa hai đoạn thẳng. Tuy nhiên, vì chúng vuông góc với trục chính và cùng nằm trên một mặt phẳng vuông góc với trục chính, nên khoảng cách này chính là khoảng cách giữa hai trục tương ứng, tức là \(|d – d’|\).
Vậy, để L nhỏ nhất, ta cần \(|d – d’|\) nhỏ nhất.
Chúng ta đã có \(d=2f\) khi \(d=d’\).
Lúc này \(d = 2 \times 40 \text{ cm} = 80 \text{ cm}\).
Và \(d’ = 2f = 80 \text{ cm}\).
Khoảng cách L = \(|d – d’| = |80 – 80| = 0\).
Có lẽ đề bài đang ám chỉ khoảng cách lớn nhất giữa hai điểm A và A’ (trên trục chính) hoặc B và B’ (trên đường song song với trục chính).
Nếu hiểu “khoảng cách giữa AB và ảnh thật A’B’ của nó” là khoảng cách giữa hai điểm A và A’, thì đúng là \(|d – d’|\).
Tuy nhiên, ta cần lưu ý rằng đề bài yêu cầu ảnh là ảnh thật.
Khi \(d = 2f\), ta có ảnh thật.
Hãy xét kỹ lại bài toán. Khi khoảng cách giữa AB và ảnh thật A’B’ của nó qua thấu kính là nhỏ nhất.
Khoảng cách này là \(L = |d – d’|\).
Ta đã tìm được \(d=2f\) cho \(d=d’\).
Nhưng lúc đó \(L=0\).
Chúng ta cần xem xét tính chất của hàm \(L(d) = |\frac{d^2 – 2df}{d – f}|\).
Khi \(d=2f\), L=0.
Điều này có nghĩa là tại \(d=2f\), L đạt giá trị cực tiểu.
Vậy, khoảng cách giữa AB và ảnh thật A’B’ nhỏ nhất khi \(d = 2f\).
Với \(f = 40 \text{ cm}\), ta có \(d = 2 \times 40 \text{ cm} = 80 \text{ cm}\).
Kết luận cho câu hỏi đầu tiên:
Khi khoảng cách giữa AB và ảnh thật A’B’ của nó qua thấu kính là nhỏ nhất, vật cách thấu kính một khoảng là \(d = 80 \text{ cm}\).
Bước 3: Tính tỉ số chiều cao ảnh A’B’ so với chiều cao vật AB khi khoảng cách đó nhỏ nhất.
Ta có công thức số phóng đại: \(k = \frac{h’}{h} = -\frac{d’}{d}\).
Khi khoảng cách L nhỏ nhất, ta có \(d = 2f\) và \(d’ = 2f\).
Vậy, \(k = -\frac{d’}{d} = -\frac{2f}{2f} = -1\).
Số phóng đại \(k = -1\) có nghĩa là:
* Ảnh có chiều cao bằng vật (\(|k| = 1\)).
* Ảnh ngược chiều với vật (dấu “-” của k).
Tỉ số chiều cao ảnh A’B’ so với chiều cao vật AB chính là độ lớn của số phóng đại \(|k|\).
Vậy, ảnh lúc đó cao gấp \(|k| = |-1| = 1\) lần vật.
Trả lời chi tiết cho phần a):
Để tìm khoảng cách giữa vật AB và ảnh thật A’B’ là nhỏ nhất, ta cần xác định giá trị của \(d\) sao cho \(L = |d – d’|\) đạt cực tiểu.
Ta có công thức thấu kính: \( \frac{1}{f} = \frac{1}{d} + \frac{1}{d’} \).
Từ đó, ta rút ra \(d’ = \frac{df}{d-f}\). Điều kiện ảnh thật là \(d > f\).
Khoảng cách giữa vật và ảnh là \(L = |d – d’| = |d – \frac{df}{d-f}| = |\frac{d^2 – 2df}{d-f}|\).
Ta tìm cực tiểu của hàm \(L(d)\) với \(d > f\).
Quan sát biểu thức \(L = |\frac{d(d – 2f)}{d – f}|\).
Khi \(d = 2f\), ta có \(L = |\frac{2f(2f – 2f)}{2f – f}| = |\frac{0}{f}| = 0\).
Giá trị \(d = 2f\) nằm trong miền xác định \(d > f\).
Tại \(d = 2f\), khoảng cách L đạt giá trị nhỏ nhất là 0.
Với \(f = 40 \text{ cm}\), ta có \(d = 2 \times 40 \text{ cm} = 80 \text{ cm}\).
Khi khoảng cách giữa AB và ảnh thật A’B’ nhỏ nhất, vật cách thấu kính một khoảng là \(d = 80 \text{ cm}\).
Để tính ảnh lúc đó cao gấp bao nhiêu lần vật, ta dùng công thức số phóng đại:
\(k = -\frac{d’}{d}\).
Khi \(d = 2f\), ta có \(d’ = \frac{(2f)f}{2f-f} = \frac{2f^2}{f} = 2f\).
Do đó, \(k = -\frac{2f}{2f} = -1\).
Số phóng đại \(k = -1\) cho biết ảnh có chiều cao bằng vật (\(|k| = 1\)) và ảnh ngược chiều với vật.
Vậy, ảnh lúc đó cao gấp \(|k| = |-1| = 1\) lần vật.
Chúc các em học tốt!
Tacó:
OAB ~ OA’B’ ⇒ A’B’/AB=OA’/OA (1)
F’OI ~ F’A’B’ ⇒A’B’/OI=A’F’/OF’=A’B’/AB (2)
Từ (1) và (2) ⇒OA’=OAOF’/OA-OF’ (3)
Đặt AA’ = L, suy ra L=OA+OA’=OA+OAOF’/OA-OF’ (4)
⇔OA²-LOA+LOF’=0 (5)
Để có vị trí đặt vật, tức là phương trình (5) phải có nghiệm, suy ra:
Δ≥0⇔L²-4LOF’≥0⇔L²≥4LOF’
Vậy khoảng cách nhỏ nhất giữa vật và ảnh thật của nó:
Lmin = 4.OF’ = 4f
Khi Lmin thì phương trình (5) có nghiệm kép:
OA=L/2=2OF’=80CM
OA’=Lmin-OA=80CM
Thay OA và OA’ vào (1) ta có: .A’B’/AB=OA’/OA
Vậy ảnh cao bằng vật
Đáp án:
đây nha
Giải thích các bước giải:
Gọi x là khoảng cách từ ảnh => vật
1/f = 1/d+ 1/d’ => f= d.d’ / d+d’
Mà d’ = x-d
=> f= \(\frac{d.x – d^2}{x}\)
=> d^2 -dx+ xf = 0 (1)
Δ = x^2 – 4xf
Từ (1) có nghiệm: x≥4f
Dấu “=” xảy ra khi: d=\(\frac{x}{2}\) =2f => d’=2f
Mà \(\frac{A’B’}{AB}\) = \(\frac{d’}{d}\) =\(\frac{2f}{2f}\) =1
⇔ A’B’ = AB
⇔ Ảnh cao bằng vật