Bài 1: Viết phương trình điện li của các chất sau:

Các em nhớ lại kiến thức về sự điện li nhé. Sự điện li là quá trình phân li một chất thành ion khi tan trong nước hoặc khi nóng chảy. Các chất điện li mạnh là axit mạnh, bazơ mạnh và hầu hết các muối. Các chất điện li yếu là axit yếu, bazơ yếu và nước.

a/ NaHCO₃, NaHS, Ba(NO₃)₂.

* NaHCO₃: Natri hidrocacbonat là một muối. Muối hidrocacbonat là muối axit, nó có thể điện li theo hai nấc. Tuy nhiên, khi viết phương trình điện li của NaHCO₃, chúng ta thường xét theo nấc điện li mạnh của muối này. NaHCO₃ là muối của kim loại mạnh (Na) và gốc axit yếu (HCO₃^–).
Phương trình điện li:
NaHCO₃ → Na⁺ + HCO₃^–

Lưu ý: Gốc HCO₃^– cũng là một chất điện li yếu, nó có thể tiếp tục phân li:
HCO₃^– ⇌ H⁺ + CO₃^2-
Tuy nhiên, trong chương trình lớp 11, khi viết phương trình điện li của NaHCO₃, ta chỉ xét nấc phân li đầu tiên là chất điện li mạnh.

* NaHS: Natri hidrosunfua cũng là một muối axit. Tương tự NaHCO₃, nó điện li theo hai nấc.
Phương trình điện li:
NaHS → Na⁺ + HS^–

Lưu ý: Gốc HS^– cũng là một chất điện li yếu:
HS^– ⇌ H⁺ + S^2-
Ta cũng chỉ xét nấc điện li mạnh đầu tiên.

* Ba(NO₃)₂: Bari nitrat là một muối. Muối này là muối trung hòa, được tạo thành từ bazơ mạnh Ba(OH)₂ và axit mạnh HNO₃. Do đó, nó là chất điện li mạnh.
Phương trình điện li:
Ba(NO₃)₂ → Ba²⁺ + 2NO₃^–

b/ Fe₂(SO₄)₃ và CH₃COOH.

* Fe₂(SO₄)₃: Sắt(III) sunfat là một muối trung hòa, được tạo thành từ bazơ yếu Fe(OH)₃ và axit mạnh H₂SO₄. Tuy nhiên, theo sách giáo khoa, hầu hết các muối là chất điện li mạnh.
Phương trình điện li:
Fe₂(SO₄)₃ → 2Fe³⁺ + 3SO₄^2-

* CH₃COOH: Axit axetic là một axit hữu cơ, nó là một axit yếu. Axit yếu chỉ điện li một phần trong nước.
Phương trình điện li:
CH₃COOH ⇌ H⁺ + CH₃COO^–

Bài 2: Cho dung dịch NaOH vào dung dịch (NH₄)₂SO₄, đun nhẹ và đặt quỳ tím ẩm trên miệng ống nghiệm. Hãy nêu hiện tượng xảy ra.

Chúng ta cùng phân tích phản ứng này.
Dung dịch NaOH là dung dịch bazơ mạnh.
Dung dịch (NH₄)₂SO₄ là dung dịch muối amoni của axit mạnh.
Khi đun nóng, phản ứng sẽ xảy ra nhanh hơn.
Phản ứng giữa NaOH và (NH₄)₂SO₄ tạo ra muối natri sunfat (Na₂SO₄), nước (H₂O) và khí amoniac (NH₃).

Phương trình phân tử:
2NaOH + (NH₄)₂SO₄ → Na₂SO₄ + 2NH₃↑ + 2H₂O

Khí amoniac (NH₃) là một khí không màu, có mùi khai đặc trưng. Khí NH₃ có tính bazơ.

Hiện tượng xảy ra:
Khi cho dung dịch NaOH vào dung dịch (NH₄)₂SO₄ và đun nhẹ, các em sẽ thấy có khí thoát ra. Khí này có mùi khai. Nếu đặt quỳ tím ẩm trên miệng ống nghiệm, quỳ tím sẽ chuyển sang màu xanh do khí amoniac làm quỳ tím hóa xanh.

Bài 3: Viết phương trình phân tử và phương trình ion rút gọn (nếu có) của:

Phương trình ion rút gọn chỉ viết được khi phản ứng có sự tham gia của các chất điện li mạnh.

a/ Dung dịch CaCl₂ vào dung dịch Na₂CO₃

* Phân tử:
CaCl₂ + Na₂CO₃ → CaCO₃↓ + 2NaCl
Phản ứng này tạo ra kết tủa canxi cacbonat (CaCO₃).

* Phương trình ion rút gọn:
Để viết phương trình ion rút gọn, ta cần viết phương trình điện li của các chất tan, là chất điện li mạnh.
Chất điện li mạnh: CaCl₂, Na₂CO₃, NaCl.
Chất không điện li hoặc kết tủa: CaCO₃.

Phương trình điện li đầy đủ:
Ca²⁺ + 2Cl^– + 2Na⁺ + CO₃^2- → CaCO₃↓ + 2Na⁺ + 2Cl^–

Gạch bỏ các ion giống nhau ở hai vế:
Ca²⁺ + CO₃^2- → CaCO₃↓
Đây là phương trình ion rút gọn.

b/ Dung dịch HCl vào dung dịch Na₂CO₃

* Phân tử:
Có hai trường hợp tùy thuộc vào tỉ lệ mol. Tuy nhiên, ở đây đề bài không cho tỉ lệ, ta thường xét trường hợp axit dư hoặc vừa đủ để tạo muối cacbonat trung hòa. Giả sử HCl phản ứng vừa đủ hoặc dư để tạo muối cacbonat trung hòa.
2HCl + Na₂CO₃ → 2NaCl + H₂O + CO₂↑
Phản ứng này tạo ra khí cacbon đioxit (CO₂).

* Phương trình ion rút gọn:
Chất điện li mạnh: HCl, Na₂CO₃, NaCl.
Chất không điện li hoặc khí: CO₂, H₂O.

Phương trình điện li đầy đủ:
2H⁺ + 2Cl^– + 2Na⁺ + CO₃^2- → 2Na⁺ + 2Cl^– + H₂O + CO₂↑

Gạch bỏ các ion giống nhau ở hai vế:
2H⁺ + CO₃^2- → H₂O + CO₂↑
Đây là phương trình ion rút gọn.

Nếu HCl thiếu, chỉ tạo muối axit NaHCO₃:
HCl + Na₂CO₃ → NaCl + NaHCO₃
Phương trình ion rút gọn:
H⁺ + Cl^– + Na⁺ + CO₃^2- → Na⁺ + Cl^– + NaHCO₃
H⁺ + CO₃^2- → HCO₃^–

c/ Na₂CO₃ + ? => ? + CO₂ + H₂O

Chúng ta cần tìm chất phản ứng với Na₂CO₃ để tạo ra sản phẩm có CO₂ và H₂O. Dựa vào bài 3b, chúng ta thấy HCl phản ứng với Na₂CO₃ tạo ra NaCl, H₂O và CO₂. Ở đây, dấu “?” có thể là axit. Nếu axit dư, sản phẩm là muối trung hòa, nước và khí CO₂.
Chúng ta sẽ lấy ví dụ với HCl để điền vào chỗ trống.

* Phân tử:
Na₂CO₃ + 2HCl → 2NaCl + H₂O + CO₂↑

* Phương trình ion rút gọn:
Như đã phân tích ở bài 3b, phương trình ion rút gọn là:
CO₃^2- + 2H⁺ → H₂O + CO₂↑

Nếu ta muốn điền một axit khác, ví dụ H₂SO₄, phương trình sẽ là:
Na₂CO₃ + H₂SO₄ → Na₂SO₄ + H₂O + CO₂↑
Phương trình ion rút gọn vẫn là: CO₃^2- + 2H⁺ → H₂O + CO₂↑

d/ Dung dịch HCl phản ứng vừa đủ với CaCO₃( rắn)

* Phân tử:
CaCO₃ là chất rắn, không điện li. HCl là axit mạnh. Phản ứng này tạo ra muối canxi clorua (CaCl₂), nước (H₂O) và khí cacbon đioxit (CO₂).
CaCO₃(rắn) + 2HCl(dung dịch) → CaCl₂(dung dịch) + H₂O(lỏng) + CO₂(khí)↑

* Phương trình ion rút gọn:
Chất rắn: CaCO₃.
Chất điện li mạnh: HCl, CaCl₂.
Chất không điện li hoặc khí, lỏng: H₂O, CO₂.

Phương trình điện li đầy đủ:
CaCO₃(rắn) + 2H⁺ + 2Cl^– → Ca²⁺ + 2Cl^– + H₂O + CO₂↑

Gạch bỏ các ion giống nhau ở hai vế:
CaCO₃(rắn) + 2H⁺ → Ca²⁺ + H₂O + CO₂↑
Đây là phương trình ion rút gọn.

Các em về nhà xem lại bài và làm thêm các bài tập tương tự để nắm vững kiến thức nhé.