Chúng ta sẽ bắt đầu với việc xác định các biện pháp nghệ thuật được sử dụng trong đoạn thơ này, từng bước một.

Bước 1: Đọc kỹ và cảm nhận chung về đoạn thơ.

Các em hãy đọc lại thật chậm đoạn thơ:
“Quê hương anh nước mặn đồng chua
Làng tôi nghèo đất cày lên sỏi
Anh với tôi hai người xa lạ
Tự phương trời chẳng hẹn quen nha
Súng bên súng, đầu sát bên đầu
Đêm rét chung chăn thành đôi tri k
Đồng chí!”

Sau khi đọc, các em cảm nhận được điều gì? Cô tin rằng các em cảm nhận được sự khắc nghiệt của hoàn cảnh, sự gắn bó, sẻ chia của những người lính, và cuối cùng là tình đồng chí thiêng liêng.

Bước 2: Phân tích từng câu, từng chữ để tìm biện pháp nghệ thuật.

Bây giờ, chúng ta sẽ đi vào chi tiết nhé.

Câu 1: “Quê hương anh nước mặn đồng chua”
– Các em thấy hình ảnh “nước mặn đồng chua” gợi lên điều gì? Đó là một vùng đất có đặc điểm thổ nhưỡng khắc nghiệt, phèn mặn, khó canh tác.
– Từ “nước mặn đồng chua” là một cách nói chỉ những vùng đất khó khăn, nghèo khó. Đây là một ẩn dụ để chỉ hoàn cảnh sống của người nông dân, những người làm nghề nông.
– Biện pháp nghệ thuật ở đây là ẩn dụ.

Câu 2: “Làng tôi nghèo đất cày lên sỏi”
– Tương tự như câu trên, “đất cày lên sỏi” cũng khắc họa một vùng đất khô cằn, bạc màu, khiến việc trồng trọt gặp nhiều khó khăn.
– “Làng tôi nghèo” là lời khẳng định trực tiếp về sự nghèo khó của quê hương người chiến sĩ.
– Cả hai câu “Quê hương anh nước mặn đồng chua” và “Làng tôi nghèo đất cày lên sỏi” đều sử dụng biện pháp liệt kê để khắc họa hoàn cảnh khó khăn, gian khổ của người nông dân, từ đó làm nổi bật sự tương đồng trong hoàn cảnh xuất thân của hai người lính.
– Ngoài ra, cách nói “đất cày lên sỏi” còn mang tính nhấn mạnh, cho thấy sự vất vả, nhọc nhằn của người nông dân khi lao động trên mảnh đất cằn cỗi.

Câu 3: “Anh với tôi hai người xa lạ”
– Câu này nói về sự ban đầu, về hoàn cảnh gặp gỡ. Hai người đến từ hai vùng quê khác nhau, có thể chưa từng gặp mặt.
– “Anh với tôi” là cách xưng hô thân mật, thể hiện sự gần gũi trong tình cảm.
– Tuy nhiên, ở đây lại có một sự đối lập: “hai người xa lạ” nhưng lại cùng nhau chiến đấu.

Câu 4: “Tự phương trời chẳng hẹn quen nha”
– “Tự phương trời” là cách nói khái quát, chỉ những nơi xa xôi.
– “Chẳng hẹn quen nha” nhấn mạnh sự ngẫu nhiên, bất ngờ của cuộc gặp gỡ.
– Sự kết hợp của câu 3 và câu 4 tạo nên một điệp ngữ vòng hoặc lặp cấu trúc “anh với tôi” và “tự phương trời” nhằm tô đậm sự khác biệt về địa lý, hoàn cảnh xuất thân ban đầu của hai người.

Câu 5: “Súng bên súng, đầu sát bên đầu”
– Các em thấy gì ở hình ảnh này? “Súng bên súng” gợi hình ảnh hai người lính đứng cạnh nhau, cùng chung nhiệm vụ.
– “Đầu sát bên đầu” gợi hình ảnh sự gần gũi, kề vai sát cánh, chia sẻ mọi hiểm nguy, gian khó.
– Đây là một biện pháp điệp ngữ (lặp lại cấu trúc “bên”) và ẩn dụ (đầu sát bên đầu ẩn dụ cho sự đồng lòng, sát cánh).
– Ngoài ra, cách diễn đạt này còn sử dụng phép đối, thể hiện sự tương đồng, gắn bó chặt chẽ giữa hai người lính.

Câu 6: “Đêm rét chung chăn thành đôi tri k”
– “Đêm rét” gợi lên cái lạnh giá, khắc nghiệt của chiến trường.
– “Chung chăn” là hành động chia sẻ hơi ấm, sự sẻ chia tình cảm.
– “Thành đôi tri k” là kết quả của sự sẻ chia đó. Từ “tri kỷ” ở đây mang ý nghĩa sâu sắc, không chỉ là bạn bè mà còn là những người hiểu nhau sâu sắc, tâm đầu ý hợp.
– Biện pháp nghệ thuật ở đây là hoán dụ: “chăn” để chỉ sự chia sẻ hơi ấm, tình cảm, sự đồng cam cộng khổ.
– Ngoài ra, còn có phép tăng tiến: từ sự xa lạ ban đầu đến sự “chung chăn” và cuối cùng là “đôi tri kỉ”, thể hiện sự gắn bó ngày càng sâu sắc.

Câu 7: “Đồng chí!”
– Đây là một từ cảm thán, bộc lộ trực tiếp tình cảm.
– Từ “Đồng chí!” đứng riêng một mình, được đặt ở cuối đoạn thơ, có tác dụng nhấn mạnh, tô đậm ý nghĩa của tình cảm vừa được xây dựng.
– Nó là sự đúc kết, là đỉnh cao của tình cảm gắn bó giữa những người lính.

Bước 3: Tổng kết các biện pháp nghệ thuật đã tìm được.

Như vậy, trong đoạn thơ này, tác giả Chính Hữu đã sử dụng rất nhiều biện pháp nghệ thuật đặc sắc:
– Ẩn dụ: “nước mặn đồng chua”, “đất cày lên sỏi”, “đầu sát bên đầu”.
– Liệt kê: Để khắc họa hoàn cảnh quê hương.
– Điệp ngữ: “bên súng”, “bên đầu”.
– Phép đối: “Súng bên súng, đầu sát bên đầu”.
– Hoán dụ: “chung chăn”.
– Phép tăng tiến: Từ xa lạ đến tri kỷ.
– Nhấn mạnh: “đất cày lên sỏi”, từ “Đồng chí!”.

Các biện pháp này đan xen, hòa quyện vào nhau, tạo nên sức biểu cảm mạnh mẽ, khắc họa sâu sắc tình đồng chí, tình yêu quê hương, đất nước của những người lính cách mạng.

Các em có câu hỏi nào không? Nếu không, chúng ta sẽ chuyển sang bài tập tiếp theo nhé.