Bài 3:

a. Xác định nghĩa gốc và nghĩa chuyển của từ lá trong các câu sau:

Các em hãy nhìn vào từng câu và suy nghĩ xem “lá” trong câu đó có nghĩa gì nhé.

– Lá cờ tung bay trước gió.
Trong câu này, “lá” chỉ bộ phận mỏng, dẹt, thường có cuống, mọc ở thân, cành cây. Đây là nghĩa gốc của từ lá.

– Mỗi con người có hai lá phổi.
Ở đây, “lá” được dùng để chỉ một bộ phận trong cơ thể người, có hình dáng dẹt, mỏng. Nghĩa này được mở rộng ra từ hình dáng của lá cây, nên đây là nghĩa chuyển.

– Về mùa thu, cây rụng lá.
Câu này lại nói về bộ phận của cây. “Lá” ở đây là bộ phận mỏng, dẹt, mọc ở thân, cành cây, có chức năng quang hợp. Đây chính là nghĩa gốc của từ lá.

– Ông viết một lá đơn dài để đề nghị giải quyết.
Trong câu này, “lá” dùng để chỉ một tờ giấy nhỏ, thường có nội dung trình bày một yêu cầu, đề nghị. Nghĩa này được gọi là nghĩa chuyển.

Như vậy, chúng ta thấy từ “lá” có hai nghĩa: một là bộ phận của cây (nghĩa gốc), hai là tờ giấy nhỏ (nghĩa chuyển).

b. Xác định nghĩa gốc và nghĩa chuyển của từ quả trong các câu sau:

Tiếp theo, chúng ta sẽ đến với từ “quả” nhé.

– Quả dừa – đàn lợn con nằm trên cao.
Câu này rất hay đúng không nào? “Quả” ở đây chỉ bộ phận sinh sản của thực vật, chứa hạt. Đây là nghĩa gốc của từ quả.

– Quả cau nho nhỏ.
Tương tự như câu trên, “quả” vẫn chỉ bộ phận sinh sản của cây cau. Đây là nghĩa gốc.

– Trăng tròn như quả bóng.
Các em thấy hình ảnh này có quen thuộc không? “Quả” ở đây chỉ vật tròn, có dạng hình cầu, có thể dùng để chơi. Nghĩa này được mở rộng ra từ hình dáng tròn của một số loại quả, nên đây là nghĩa chuyển.

– Quả đất là ngôi nhà chung của chúng ta.
Trong câu này, “quả” chỉ toàn bộ trái đất của chúng ta, có hình dạng gần giống hình cầu. Nghĩa này cũng là nghĩa chuyển.

– Quả hồng như thể quả tim giữa đời.
Ở đây, “quả” lại chỉ một bộ phận của cơ thể người, đó là trái tim. Nghĩa này được gọi là nghĩa chuyển.

Qua bài tập này, chúng ta thấy từ “quả” có hai nghĩa chính: bộ phận sinh sản của thực vật (nghĩa gốc) và những vật có hình dạng tròn, hoặc chỉ trái đất, trái tim (nghĩa chuyển).

Bài 4: Tìm các nghĩa chuyển của từ: tay.

Bây giờ, chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu về các nghĩa chuyển của từ “tay” nhé. Từ “tay” trong nghĩa gốc là bộ phận của cơ thể người dùng để cầm, nắm, hoạt động. Bây giờ chúng ta hãy xem nó còn có những nghĩa chuyển nào nhé.

– Tay cầm: Chỉ bộ phận của đồ vật dùng để cầm, nắm. Ví dụ: tay nắm cửa. Đây là nghĩa chuyển.

– Tay nghề: Chỉ sự khéo léo, thành thạo trong một công việc. Ví dụ: Anh ấy có tay nghề cao trong việc làm đồ gốm. Đây là nghĩa chuyển.

– Đôi tay: Có thể dùng để chỉ người làm công, người phục vụ. Ví dụ: Bà chủ có nhiều tay sai. Tuy nhiên, trong văn học, đôi khi “đôi tay” còn ám chỉ sự giúp đỡ, sự lao động.

– Tay đua: Chỉ người tham gia vào một cuộc đua. Ví dụ: Tay đua xe đạp này rất giỏi. Đây là nghĩa chuyển.

– Tay chân: Có thể chỉ người giúp việc, hoặc chỉ người làm công. Ví dụ: Vợ chồng lão chủ có mấy tay chân chạy việc. Đây là nghĩa chuyển.

Như vậy, từ “tay” ngoài nghĩa gốc là bộ phận cơ thể, còn có rất nhiều nghĩa chuyển khác nhau, chỉ các bộ phận tương tự, hoặc chỉ người có khả năng, vai trò trong một lĩnh vực nào đó.

Các em thấy bài học hôm nay thật thú vị phải không nào? Cô hy vọng qua bài học này, các em sẽ hiểu sâu hơn về sự phong phú và sinh động của tiếng Việt. Các em hãy về nhà xem lại bài và làm thêm các bài tập tương tự nhé. Hẹn gặp lại các em trong tiết học sau!