Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau phân tích một biện pháp tu từ rất đặc sắc và đầy tính biểu cảm trong văn học, đó là nói mỉa (hay còn gọi là mỉa mai, châm biếm). Nói mỉa là việc dùng những từ ngữ, câu văn có vẻ như khen ngợi, đồng tình nhưng thực chất lại ngụ ý chê bai, phủ nhận, hoặc phê phán một cách sâu cay, thâm thúy. Mục đích của nó thường là để bộc lộ thái độ châm biếm, mỉa mai, hoặc phê phán một sự vật, hiện tượng, tính cách nào đó.

Chúng ta hãy cùng giải quyết bài tập số 1 nhé.

a. “Có một sự đáng lạ là, ngày hôm ấy, bà Phó Đoan không đi đón vua, cả đến đi xem thiên hạ đón vua cũng không. Xuân cũng có ngạc nhiên về chỗ đó. Cho nên lúc nó về nhà, sau khi hỏi học trò Phước, mà học trò đáp lời rất thông thái rằng:“Em chã! Em chã!…”. Nó được yên trí rằng cái trình độ trí thức ấy cũng đã tấn tới khá cao, nên hỏi đến bà mẹ. ” (Vũ Trọng Phụng, Số đỏ)

Xác định biện pháp nói mỉa:

Trong đoạn trích này, biện pháp nói mỉa thể hiện rõ nhất qua các cụm từ:

• “mà học trò đáp lời rất thông thái rằng:“Em chã! Em chã!…”.“
• “Nó được yên trí rằng cái trình độ trí thức ấy cũng đã tấn tới khá cao“

Lời đáp “Em chã! Em chã!…” của học trò Phước rõ ràng là những âm thanh vô nghĩa, biểu hiện sự ngớ ngẩn, kém hiểu biết. Tuy nhiên, người kể chuyện (hoặc cách Xuân nhìn nhận) lại gọi đó là “rất thông thái” và đánh giá là “trình độ trí thức ấy cũng đã tấn tới khá cao”. Đây là sự đối lập gay gắt giữa bản chất (sự ngốc nghếch, vô nghĩa) và cách gọi tên (sự thông thái, trình độ cao).

Phân tích hiệu quả:

Biện pháp nói mỉa này mang lại nhiều hiệu quả nghệ thuật sâu sắc:

• Tố cáo, châm biếm sâu sắc: Tác giả Vũ Trọng Phụng đã dùng cách nói mỉa để châm biếm, phơi bày sự rỗng tuếch, giả dối của giới trí thức thượng lưu thời bấy giờ. Những kẻ có tiền, có địa vị nhưng lại không có kiến thức thực chất, thậm chí còn ngốc nghếch, nhưng lại được xã hội tôn vinh hoặc tự cho mình là “thông thái”. Nó làm bật lên sự giả tạo trong xã hội “thượng lưu” phong kiến nửa thực dân.
• Tạo tiếng cười trào phúng: Sự đối lập giữa lời nói và bản chất tạo ra một tình huống hài hước, dở khóc dở cười. Tiếng cười này không chỉ đơn thuần là giải trí mà còn ẩn chứa sự phê phán sâu cay, khiến người đọc phải suy ngẫm về giá trị thực chất của tri thức trong một xã hội đạo đức giả.
• Làm nổi bật tính cách nhân vật: Qua cách nhìn nhận của Xuân về “trình độ trí thức” của Phước, tác giả hé lộ sự ngây thơ, khờ dại (hoặc sự nhẫn nhục, chấp nhận cái phi lý) của chính Xuân, hoặc cũng có thể là sự trơ trẽn, bất cần của hắn khi mỉa mai những giá trị rỗng. Đồng thời, nó cũng tô đậm sự vô tri của học trò Phước – một đại diện cho thế hệ trẻ bị tiêm nhiễm những giá trị méo mó.
• Góp phần xây dựng bức tranh hiện thực: Biện pháp này giúp tác giả khắc họa một xã hội đầy rẫy sự lố bịch, nơi mà những giá trị đích thực bị đảo lộn, cái giả dối lại được coi trọng.

b. “Cái tấm má ấy đầy đặn đến nỗi giá chi một mũi ghim nhỏ lỡ đụng vào, là chỗ đó có thể chảy ra hàng lit nước nhờn nhờn mà ta quen gọi là mỡ.” (Nguyễn Công Hoan, Bước đường cùng)

Xác định biện pháp nói mỉa:

Biện pháp nói mỉa ở đây được thể hiện qua cách miêu tả về sự “đầy đặn” của tấm má:

Lời miêu tả ban đầu “Cái tấm má ấy đầy đặn” có vẻ trung tính, thậm chí có thể coi là khen ngợi (phúc hậu, khỏe mạnh). Tuy nhiên, vế sau lại cường điệu hóa một cách ghê rợn: “đến nỗi giá chi một mũi ghim nhỏ lỡ đụng vào, là chỗ đó có thể chảy ra hàng lit nước nhờn nhờn mà ta quen gọi là mỡ.” Việc so sánh một chút mỡ thừa thành “hàng lít nước nhờn nhờn” là sự phóng đại đến mức phi lí, gớm ghiếc.

Phân tích hiệu quả:

Hiệu quả của biện pháp nói mỉa này là:

• Tạo hình ảnh châm biếm, ghê tởm: Tác giả không chỉ đơn thuần miêu tả sự béo phì mà còn cường điệu hóa nó đến mức thô tục, ghê tởm. “Hàng lít nước nhờn nhờn mà ta quen gọi là mỡ” không chỉ là mỡ mà còn là sự dư thừa, ục ịch, khó coi. Từ “mỡ” được dùng với sắc thái tiêu cực, như một sự kết tinh của lối sống hưởng thụ, vô độ.
• Tố cáo lối sống xa hoa, hưởng thụ: Trong bối cảnh tác phẩm “Bước đường cùng” của Nguyễn Công Hoan, tác giả thường phê phán sâu sắc giai cấp bóc lột. Sự “đầy đặn” đến mức ghê tởm này thường ngụ ý tố cáo lối sống xa hoa, ăn bám, bóc lột sức lao động của người khác dẫn đến sự phì nộn về thể xác và cả sự mục ruỗng về tâm hồn của một bộ phận người trong xã hội.
• Gây ấn tượng mạnh mẽ cho người đọc: Hình ảnh ẩn dụ cường điệu này gây sốc và khó quên, khắc sâu vào tâm trí người đọc sự kinh tởm đối với nhân vật được miêu tả, qua đó khơi gợi sự căm ghét, khinh bỉ đối với tầng lớp địa chủ, quan lại bóc lột.
• Góp phần vào tư tưởng phê phán hiện thực: Bằng cách miêu tả này, Nguyễn Công Hoan đã thể hiện rõ thái độ phê phán gay gắt đối với những kẻ sống trên xương máu của người khác, gián tiếp lên án sự bất công, chênh lệch giàu nghèo trong xã hội cũ.

c. “Tôi không được rõ ý đồ của nhà “vi hành” của chúng ta ra sao. Phải chăng là ngài muốn biết dân Pháp, dưới quyền ngự trị của bạn ngài là Alếchxăng đệ nhất, có được sung sướng, có được uống nhiều rượu và được hút nhiều thuốc phiện bằng dân Nam dưới quyền ngự trị của ngài hay không?”. (Nguyễn Ái Quốc, Vi hành)

Xác định biện pháp nói mỉa:

Biện pháp nói mỉa ở đây vô cùng sắc bén, được thể hiện qua câu hỏi tu từ và cách lựa chọn từ ngữ để so sánh:

Câu hỏi “Phải chăng là ngài muốn biết dân Pháp… có được sung sướng, có được uống nhiều rượu và được hút nhiều thuốc phiện bằng dân Nam dưới quyền ngự trị của ngài hay không?” là trọng tâm của sự mỉa mai.

Bình thường, “sung sướng” là một trạng thái tốt đẹp. Nhưng ở đây, nó lại đi kèm với những hành động tiêu cực như “uống nhiều rượu và hút nhiều thuốc phiện”. Nguyễn Ái Quốc đã cố tình đặt những “thú vui” này (rượu chè, thuốc phiện – những thứ thường dẫn đến sự suy đồi, tha hóa, hoặc bị lợi dụng để cai trị) vào cùng một hàng với “sung sướng”. Hơn nữa, việc so sánh liệu dân Pháp có được “sung sướng” (theo cách hiểu méo mó đó) “bằng dân Nam” dưới quyền cai trị của Toàn quyền Đông Dương là một sự ngụ ý mạnh mẽ rằng chính quyền thực dân Pháp đã đẩy người dân Việt Nam vào cảnh nghiện ngập, khổ đau, coi đó như một “sự sung sướng” mà chúng ban phát.

Phân tích hiệu quả:

Nói mỉa trong đoạn trích này mang lại hiệu quả tố cáo cực kỳ mạnh mẽ:

• Tố cáo sâu sắc chế độ thực dân và sự giả dối của nó: Nguyễn Ái Quốc đã lột trần bộ mặt đạo đức giả của chính quyền thực dân Pháp. Chúng luôn rêu rao về “khai hóa văn minh”, “bảo hộ” nhưng thực chất lại đẩy người dân Việt Nam vào cảnh lầm than, nghiện ngập để dễ bề cai trị. “Sung sướng” ở đây là một từ mỉa mai, chỉ những thứ độc hại mà thực dân Pháp mang lại hoặc dung túng cho người Việt, không hề là hạnh phúc thực sự.
• Đánh thẳng vào ý đồ “vi hành” của Toàn quyền: Câu hỏi tu từ này trực tiếp chất vấn ý đồ thực sự của Toàn quyền, bóc trần sự dối trá của hành động “vi hành” (thăm hỏi dân tình một cách bí mật). Nó ngụ ý rằng, Toàn quyền không hề quan tâm đến hạnh phúc chân chính của người dân, mà chỉ xem xét những “thú vui” thấp kém, thậm chí có hại, mà chúng đã gieo rắc.
• Khơi gợi sự phẫn nộ và ý thức đấu tranh: Bằng cách vạch trần sự thật cay đắng, đoạn văn không chỉ gây phẫn nộ cho người đọc mà còn thức tỉnh ý thức về nỗi nhục mất nước, về sự tàn bạo của chế độ thực dân, từ đó thôi thúc tinh thần yêu nước và ý chí đấu tranh giải phóng dân tộc.
• Thể hiện tài năng châm biếm bậc thầy: Nguyễn Ái Quốc đã sử dụng ngôn ngữ một cách khéo léo, biến những từ ngữ tưởng chừng vô hại thành vũ khí sắc bén để công kích kẻ thù. Cách đặt câu hỏi đầy ẩn ý và hàm chứa sự khinh bỉ đã nâng tầm giá trị tố cáo của tác phẩm.

Hy vọng qua bài phân tích này, các em đã hiểu rõ hơn về biện pháp tu từ nói mỉa và cách nó được sử dụng để tạo nên những giá trị nghệ thuật sâu sắc trong văn chương. Đây là một biện pháp rất thú vị, đòi hỏi người đọc phải có sự tinh tế để nhận ra và cảm thụ đúng nghĩa. Chúc các em học tốt!