Biện pháp tu từ trong bài Khi con tu hú của tố hữu và nêu tác dụng
Các em mở Sách giáo khoa Ngữ Văn lớp 8, tập 2, trang 41, chúng ta bắt đầu nhé!
Bước 1: Đọc kỹ lại bài thơ và xác định các biện pháp tu từ.
Sau khi đọc đi đọc lại bài thơ, các em thử xem, trong những câu thơ ấy, tác giả đã dùng những “chiêu” gì đặc biệt để miêu tả tiếng chim tu hú và cảnh vật mùa hè?
Cô gợi ý nhé:
– Các em có thấy những sự vật, hiện tượng được gọi bằng những từ ngữ, giọng điệu giống như đang nói chuyện với con người không?
– Có những câu thơ nào lặp đi lặp lại những từ ngữ, hình ảnh không?
– Cách diễn đạt nào khiến chúng ta cảm thấy như đang nghe thấy âm thanh, nhìn thấy hình ảnh, cảm nhận được mùi vị của mùa hè vậy?
Sau khi suy ngẫm, chúng ta sẽ phát hiện ra một số biện pháp tu từ nổi bật trong bài thơ:
1. Nhân hóa
Trong “Khi con tu hú”, biện pháp nhân hóa được sử dụng rất nhiều. Chúng ta thấy cảnh vật mùa hè được miêu tả sống động như con người.
Ví dụ:
– “Ngoài cửa sổ, cây nhà lá vườn” – Câu này tuy không trực tiếp nhân hóa nhưng gợi lên sự gần gũi, thân thuộc như chính ngôi nhà của mình.
– “Tiếng tu hú gọi mùa hè” – Tiếng chim tu hú được gọi bằng hành động “gọi”, giống như con người đang gọi một mùa nào đó đến.
– “Nắng hồng đào” – Nắng được tả màu sắc giống như màu của trái đào, một hình ảnh rất quen thuộc và gợi cảm.
– “Sắp mật ngọt” – Mật được miêu tả với vị ngọt, gợi sự hấp dẫn.
– “Bầu trời trong xanh” – Bầu trời được miêu tả với màu sắc tươi đẹp.
– “Cây cối” – Cây cối được gọi chung, gợi sự tươi tốt, tràn đầy sức sống.
2. Điệp ngữ
Các em chú ý đến những câu thơ lặp đi lặp lại, tạo nên nhịp điệu và nhấn mạnh ý nghĩa.
Ví dụ:
– “Khi con tu hú kêu” – Cụm từ này lặp lại ở đầu các khổ thơ, tạo ra một âm thanh quen thuộc, báo hiệu sự xuất hiện của mùa hè và tiếng gọi của nó.
– “Ôi! Tiếng tu hú!” – Lời than gọi này thể hiện niềm vui, sự mong chờ của tác giả trước âm thanh quen thuộc của mùa hè.
3. So sánh
Dù không phải là biện pháp nổi bật nhất, nhưng chúng ta vẫn có thể cảm nhận được sự so sánh ngầm trong cách miêu tả.
Ví dụ:
– “Nắng hồng đào” – Có thể hiểu là nắng có màu sắc như màu đào chín, tuy không có từ “như”, “là” rõ ràng nhưng vẫn gợi sự liên tưởng.
Bước 2: Phân tích tác dụng của từng biện pháp tu từ.
Sau khi đã xác định được các biện pháp, giờ chúng ta sẽ đi sâu vào phân tích xem mỗi biện pháp đó “làm được gì” cho bài thơ nhé.
1. Tác dụng của Nhân hóa:
Nhân hóa trong bài thơ có tác dụng rất lớn:
– Làm cho cảnh vật mùa hè trở nên sống động, gần gũi, thân thương: Khi miêu tả tiếng chim tu hú như đang “gọi mùa hè”, hay nắng “hồng đào”, tác giả đã thổi hồn vào cảnh vật, khiến chúng ta cảm thấy như đang trực tiếp trải nghiệm không khí mùa hè.
– Gợi lên tâm trạng tha thiết, mong chờ mùa hè: Việc nhân hóa giúp thể hiện rõ hơn tâm trạng háo hức, mong đợi một mùa hè tự do, tràn đầy sức sống của người tù.
– Tăng tính gợi hình, gợi cảm cho bài thơ: Các hình ảnh trở nên sinh động, dễ tưởng tượng và khơi gợi cảm xúc nơi người đọc.
2. Tác dụng của Điệp ngữ:
Cụm từ “Khi con tu hú kêu” lặp đi lặp lại:
– Tạo nhịp điệu đều đặn, ngân nga: Giống như tiếng chim tu hú lảnh lót, tạo nên một giai điệu bài thơ vui tươi, rộn ràng.
– Nhấn mạnh sự xuất hiện của tiếng chim tu hú: Mỗi lần tiếng chim vang lên là một lần cảnh vật mùa hè lại hiện về, thúc giục, gọi mời.
– Thể hiện sự chờ đợi, mong ngóng mãnh liệt: Tiếng tu hú trở thành tín hiệu quen thuộc, báo hiệu sự đến của mùa hè, đồng thời cũng là tiếng gọi của tự do mà người tù đang khát khao.
Lời than gọi “Ôi! Tiếng tu hú!” lại có tác dụng:
– Bộc lộ trực tiếp cảm xúc của nhân vật trữ tình: Tiếng gọi này thể hiện niềm vui sướng, sự gắn bó với thiên nhiên, với mùa hè.
– Nhấn mạnh ý nghĩa báo hiệu của tiếng chim: Tiếng tu hú không chỉ là âm thanh mà còn mang nhiều ý nghĩa sâu sắc đối với người tù.
3. Tác dụng của So sánh (ngầm):
Cách so sánh “nắng hồng đào” giúp:
– Tăng tính gợi hình, gợi màu sắc: Chúng ta dễ dàng hình dung ra màu nắng vàng óng, rực rỡ như màu của trái đào chín mọng, rất đẹp và thơ mộng.
– Gợi cảm giác ấm áp, tươi vui: Màu hồng đào thường mang đến cảm giác tích cực, tràn đầy sức sống, phù hợp với không khí mùa hè.
Tổng kết lại, cô trò mình đã cùng nhau tìm hiểu các biện pháp tu từ chính trong bài “Khi con tu hú” và tác dụng của chúng. Các biện pháp nhân hóa, điệp ngữ đã góp phần quan trọng tạo nên bức tranh mùa hè tươi đẹp, sống động, đồng thời thể hiện rõ nét tâm trạng khát khao tự do, yêu đời của người chiến sĩ cách mạng trong hoàn cảnh tù đày.
Các em về nhà xem lại bài và luyện tập nhận diện các biện pháp tu từ trong những bài thơ khác nhé. Có câu hỏi nào các em cứ mạnh dạn hỏi cô. Chúc các em học tốt!
– Từ ngữ chọn lọc, chi tiết đặc sắc: những đéng từ mạnh mẽ: dậy, lộn nhào.
– Những tính từ chín, ngọt, đầy, rộng, cao để diễn tả sự hoạt động, sự căng đầy nhựa sống của mùa hè. Bầu trời được mở rộng và cao thêm những
– Viết theo thể thơ lục bát, giàu nhạc điệu, mượt mà, uyển chuyển.
– Lời thơ giàu nhạc điệu, mượt mà, uyển chuyển.
– Lựa chọn lời thơ đầy ấn tượng để biểu lộ cảm xúc khi thiết tha, khi lại sôi nổi, mạnh mẽ. – Lời thơ đầy ấn tượng.
– Sử dụng các biện pháp tu từ liệt kê,vừa tạo nên tính thống nhất về chủ đề văn từ liệt kê… bản, vừa thể hiện cảm nhận về sự đối lập giữa niềm khao khát sự sống đích thực, đầy ý nghĩa.
CHÚC BẠN HỌC TỐT!
6 câu thơ đầu diễn tả một cảnh màu hè đẹp đẽ , tràn đầy sức sống .
+Cảnh mùa hè đến được miêu ta rất sinh động
-Rộn rã âm thanh : Âm thanh tu hú , âm thanh tiếng ve
-Rực rỡ SẮc màu : màu vàng của bắp ,màu hồng của nắng
-Hương vị :Chín , ngọt
-Không gian cao rộng và sáo diều chao lượng tự do
Cần chú ý các từ chỉ vận động và thời gian (Đang chín , ngọt dần ) , sự mở rộng của không gian (Càng rộng , càng cao ), sự náo nức của cảnh vật (Đôi con diều sáo lộn nhào từng không ) -> Một mùa hè tràn đầy sinh lực
Đọc đáo nhất là tất cả những cảm nhận ấy đều hiện lên trong tâm tưởng của nhà thơ trong âm thanh của tu hú .Những cảnh sắc đẹp đẽ của mùa hè cho ta thấy trí tưởng tượng hết sức phong phú của nhà thơ .Đó là mùa hè đẹp đẽ , là khung trời tự do đầy sức sống
Bài thơ mở đầu bằng tiếng kêu chim tu hú gọi hè : Khi con tu hú gọi bầy… Câu thơ không nhằm mô tả tiếng chim kêu mà nhấn mạnh cái thời điểm tu hú gọi bầy : khi tu hú gọi bầy thì sẽ ra sao, sẽ xuất hiện những điều gi ?… Âm thanh không chỉ là tiếng kêu. Trong âm thanh thường có cả một thế giới hoài niệm gắn liền với âm thanh ấy. Một tiếng trống trường ngày khai giảng, một khúc nhạc ve ran khi vào hè đủ cho ta nhớ lại những ngày mực tím, áo trắng một thuở học trò náo nức đến trường…. Âm thanh ấy lại càng cồn cào, da diết biết bao khi nó đến với những người bị cách biệt với cuộc sống đồng loại : những chiến sĩ cách mạng bị giam trong tù. Ta hiểu vì sao, chỉ một tiếng chim tu hú gọi bầy cất lên đã làm hiện ra trong tâm trí Tố Hữu một thế giới đồng nội thân thuộc và quyến rũ đến thế : Lúa chiêm ……….từng không Một bức tranh đồng nội tuyệt đẹp vào vụ tháng năm, tháng sáu :lúa chín, trái ngọt, ngô vàng, ve ngân dậy vườn, nắng đào đầy sân, trời xanh cao rộng và sáo diều bay lượn…tranh vào tháng năm, tháng sáu :lúa đươ, trái ngọt, ngô rây vàng, ve , sân, xanh cao và sáo bay …Từng hình ảnh, cảnh vật cứ lần lượt hiện ra với các nét quen thuộc, mang đúng đặc trưng của mùa hè nơi thôn dã. Bức tranh có màu xanh pha vàng của lúa đang chín, màu vàng dần, đỏ dần của trái cây đang chín, màu xanh đậm của vườn râm, màu vàng tười mới của bắp ngô, màu hồng rực rỡ của nắng, màu xanh vời vợi của bầu trời. Màu sắc tươi tắn rực rỡ, âm thanh lại sôi động bởitiếng tú hú rộn rã,tiếng ve râm ran trong vòm lá,tiếng sáo diều réo rắt từ không trung vọng xuống. Thoang thoảng đâu đây hương thơm của lúa đang chín, hương vị ngòn ngọt của trái cây. Có đủ âm thanh, sắc màu, cái gì cũng đẹp, cũng tươi vui, đầy sức sống, và tất cả đều hài hoà với nhau trong một không gian thoáng đãng có chiều cao vời vợi của bầu trời, chiều dài rộng mênh mông mà êm ả của làng quê.bức tranh làng quê vào hè hiện lên thật sống động,thanh bình tự do mà cũng căng tràn sức sống. Nếu « thi trung hữu hoạ » (trongthơ có vẽ) thì đây chính là một bức hoạ bằng thơ. Nhưng khó có thể hình dung đây là cảnh tượng có thật được nhìnbằng mắt, bởi tác giả đang ở trong tù. Càng cảm thấy ngột ngạt chết uất trong phòng giam chật chội, anh càng cảm thấy cảnh mùa hè ngoài kia mới tưng bừng rộng rãi, mới quyến rũ biết bao ! Với niềm khao khát tự do, thèm khát sự sống cháy ruột, người tù cách mạng đã huy động mọi giác quan căng ra đón nhận mọi tín hiệu của thế giới sự sống bên ngoài. Vì vậy đây chỉ có thể là bức tranh của hoài niệm được gọi dậy trong lòng nhà thơ từ một tiếng chim tu hú gọi bầy. Hoài niệm sống dậy bao giờ cũng lung linh đẹp đẽ. Đó là nhờ sức mạnh của liên tưởng và tưởng tượng. Điều này chỉ có thể có được khi tâm hồn nhà thơ đầy ắp ấn tượng về thôn dã. Tố Hữu là một người như thế nên trong đoạn thơ này, ông đã đem đến cho ta một điều kì diệu : sự liên tưởng tạo thành một phản ứng dây chuyền trong các câuthơ.Đầu tiên làtiếng chim tu hú gọi mùa hè.Tiếng chim ấy đánh thức cả một mùa hè thôn dã sống dậy trong kí ức ông và chảy ra theo ngòi bút thơ, để cho câu chữ vẫy gọi nhau, hình ảnh nối tiếp nhau mà đan dệt thành bức tranh đồng nội đầy quyến rũ. Thực ra, không phải câu chữ, hình ảnh, mà chính là kí ức, hoài niệm gọi nhau theo một phản ứng dây chuyền trong các câu thơ :tiếng chim gọi bầy gợi lúa đang chín, trái cây chín dần- biết bao là hương vị của đồng quê. Trái cây ngọt dần lại gợi đến những khu vườn râm mà ở đấy dậy lên tiếng ve ngân- khúc nhạc xao xuyến của mùa hè. Cái tiếng ve ngân ấy báo hiệu mùa hè đã đến, ấy là lúc bắp rây vàng hạt đang phơi đầy sân nắng đào- cái sắc mầu quê kiểng sao mà rực rỡ chói chang ! Nắng đào là nắng hồng rực rỡ lại gợi nhớ đến bầu trời xanh trong cao rộng, và một bầu trời êm ả như thế ở làng quê thì không thể vắng bóng sáo diều bay lượn trên không. Từ một tiếng chim mà gợi nhớ đến bao điều, đến bao âm thanh vui tươi, bao sắc màu đẹp đẽ của làng quê, của cuộc sống bên ngoài nhà tù như đang lên hương ngây ngất trong lòng nhàthơ. Cuộc sống ấy được hồi tưởng lại đẹp bao nhiêu thì cũng có nghĩa là ông đang khao khát nó bấy nhiêu- và ta hiểu đây là niềm khao khát tự do của người ciến sĩ trẻ đang bị giam trong tù. Có phải vì thế mà đoạnthơ đã chốt lại, nhưng chính là để mở ra một không gian cao rộng, tự do : Trời xanh ……………. nhào từng không. Hình ảnh « đôi con diều sáo lộn nhào từng không » thật thoải mái, tự do và tâm hồn nhà thơ như cùng đang bay lượn trong cái không gian cao rộng, tự do ấy.