Các thành tố sau:” Quan hệ sản xuất thống trị, quan hệ sản xuất tàn dư, quan hệ …
Câu hỏi của chúng ta là: “Các thành tố sau: Quan hệ sản xuất thống trị, quan hệ sản xuất tàn dư, quan hệ sản xuất mầm mống, nhà nước, pháp luật, các quan điểm nhà nước, nghệ thuật, triết học, tôn giáo,… thuộc về kiến trúc thượng tầng đúng hay sai? Vì sao?”
Để trả lời câu hỏi này, chúng ta cần phân tích từng phần một cách cẩn thận, dựa trên kiến thức đã học trong sách giáo khoa.
Bước 1: Nhắc lại khái niệm về hình thái kinh tế – xã hội.
Theo sách giáo khoa Giáo dục Công dân lớp 12, hình thái kinh tế – xã hội là một chỉnh thể bao gồm hai mặt: cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng.
* Cơ sở hạ tầng: Là toàn bộ các quan hệ sản xuất do con người tạo ra trong quá trình sản xuất ra của cải vật chất. Trong đó, quan hệ sản xuất đóng vai trò nền tảng. Quan hệ sản xuất bao gồm ba mặt: quan hệ về sở hữu đối với tư liệu sản xuất, quan hệ về tổ chức quản lý sản xuất và quan hệ về phân phối sản phẩm lao động.
* Kiến trúc thượng tầng: Là toàn bộ những quan điểm chính trị, pháp quyền, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật, triết học… và các thiết chế xã hội tương ứng (nhà nước, đoàn thể, giáo hội, đảng phái…). Kiến trúc thượng tầng phản ánh và bảo vệ cơ sở hạ tầng.
Bước 2: Phân tích từng thành tố được nêu trong câu hỏi và xác định xem nó thuộc về cơ sở hạ tầng hay kiến trúc thượng tầng.
Bây giờ, chúng ta sẽ xem xét từng nhóm thành tố trong câu hỏi:
* Nhóm 1: “Quan hệ sản xuất thống trị, quan hệ sản xuất tàn dư, quan hệ sản xuất mầm mống”
* Quan hệ sản xuất thống trị: Đây là những quan hệ sản xuất giữ vai trò chủ đạo, quyết định trong một phương thức sản xuất nhất định. Nó thuộc về cơ sở hạ tầng.
* Quan hệ sản xuất tàn dư: Đây là những quan hệ sản xuất của phương thức sản xuất cũ còn sót lại, tồn tại bên cạnh quan hệ sản xuất thống trị. Nó cũng thuộc về cơ sở hạ tầng.
* Quan hệ sản xuất mầm mống: Đây là những quan hệ sản xuất của phương thức sản xuất mới, đang hình thành và phát triển, chuẩn bị cho sự ra đời của phương thức sản xuất mới. Nó cũng thuộc về cơ sở hạ tầng.
Như vậy, ba thành tố đầu tiên này đều liên quan trực tiếp đến bản chất và cấu trúc của nền sản xuất, tức là chúng thuộc về cơ sở hạ tầng.
* Nhóm 2: “Nhà nước, pháp luật, các quan điểm nhà nước, nghệ thuật, triết học, tôn giáo,…”
* Nhà nước: Là một tổ chức chính trị đặc biệt của xã hội, là công cụ để giai cấp thống trị duy trì quyền lực và bảo vệ cơ sở hạ tầng của mình. Nhà nước là một thiết chế của kiến trúc thượng tầng.
* Pháp luật: Là hệ thống các quy tắc xử sự chung do nhà nước ban hành hoặc thừa nhận, thể hiện ý chí của giai cấp thống trị và được nhà nước bảo đảm thực hiện. Pháp luật là một bộ phận quan trọng của kiến trúc thượng tầng.
* Các quan điểm nhà nước: Bao gồm các tư tưởng, chủ trương, đường lối của nhà nước, thể hiện vai trò của nhà nước trong xã hội. Đây là những quan điểm chính trị của kiến trúc thượng tầng.
* Nghệ thuật: Là hình thức phản ánh thế giới bằng hình tượng, thể hiện đời sống tinh thần của con người. Nghệ thuật là một hình thái ý thức xã hội, thuộc về kiến trúc thượng tầng.
* Triết học: Là hệ thống tri thức lý luận chung nhất về thế giới, về con người và vị trí của con người trong thế giới. Triết học là một hình thái ý thức xã hội, thuộc về kiến trúc thượng tầng.
* Tôn giáo: Là niềm tin vào một lực lượng siêu nhiên, với các hình thức thờ cúng và nghi lễ. Tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội, thuộc về kiến trúc thượng tầng.
* “…” (dấu ba chấm): Cho thấy còn nhiều yếu tố khác cũng thuộc về kiến trúc thượng tầng, ví dụ như đạo đức, văn hóa, văn học, các hình thái ý thức xã hội khác, các tổ chức xã hội, đảng phái…
Qua phân tích, chúng ta thấy nhóm thứ hai này đều thuộc về kiến trúc thượng tầng.
Bước 3: Kết luận và trả lời câu hỏi.
Dựa trên phân tích ở Bước 2, chúng ta thấy câu hỏi đưa ra một danh sách các thành tố và khẳng định chúng thuộc về kiến trúc thượng tầng. Tuy nhiên, trong danh sách này có những thành tố thuộc về cơ sở hạ tầng (quan hệ sản xuất thống trị, quan hệ sản xuất tàn dư, quan hệ sản xuất mầm mống) và những thành tố thuộc về kiến trúc thượng tầng (nhà nước, pháp luật, các quan điểm nhà nước, nghệ thuật, triết học, tôn giáo…).
Vì vậy, khẳng định “Các thành tố sau: Quan hệ sản xuất thống trị, quan hệ sản xuất tàn dư, quan hệ sản xuất mầm mống, nhà nước, pháp luật, các quan điểm nhà nước, nghệ thuật, triết học, tôn giáo,… thuộc về kiến trúc thượng tầng” là SAI.
Giải thích chi tiết:
Câu khẳng định này là sai vì nó đã gộp chung cả những yếu tố thuộc về cơ sở hạ tầng và những yếu tố thuộc về kiến trúc thượng tầng vào một nhóm và gọi chung là kiến trúc thượng tầng.
* Quan hệ sản xuất thống trị, quan hệ sản xuất tàn dư, quan hệ sản xuất mầm mống: Các yếu tố này đều liên quan đến cách con người tổ chức sản xuất, sở hữu tư liệu sản xuất và phân phối sản phẩm. Chúng là nền tảng vật chất của xã hội, do đó thuộc về cơ sở hạ tầng.
* Nhà nước, pháp luật, các quan điểm nhà nước, nghệ thuật, triết học, tôn giáo,…: Các yếu tố này là sản phẩm của ý thức xã hội, là những tư tưởng, quan niệm, thể chế, thiết chế phản ánh và bảo vệ cơ sở hạ tầng. Chúng thuộc về kiến trúc thượng tầng.
Do đó, không phải tất cả các thành tố được liệt kê đều thuộc về kiến trúc thượng tầng.
Cô hy vọng qua phần phân tích chi tiết này, các em đã hiểu rõ hơn về sự phân biệt giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng, cũng như vị trí của từng thành tố trong cấu trúc của hình thái kinh tế – xã hội. Các em về nhà ôn tập kỹ bài học này nhé!
– Đúng. Vì mỗi yếu tố của kiến trúc thượng tầng có đặc điểm riêng, có quy luật vận động phát triển riêng, nhưng chúng liên hệ với nhau, tác động qua lại lẫn nhau và đều hình thành trên cơ sở hạ tầng. Mỗi yếu tố khác nhau có quan hệ khác nhau đối với cơ sở hạ tầng.
+ Có những yếu tố như chính trị, pháp luật có quan hệ trực tiếp với cơ sở hạ tầng, còn những yếu tố như triết học, tôn giáo, nghệ thuật chỉ quan hệ gián tiếp với nó.
+ Theo chủ nghĩa Mác-Lênin thì trong xã hội có giai cấp, kiến trúc thượng tầng mang tính giai cấp, trong đó, nhà nước có vai trò đặc biệt quan trọng.
+ Nó tiêu biểu cho chế độ chính trị của một xã hội nhất định. Nhờ có nhà nước, giai cấp thống trị mới thực hiện được sự thống trị của mình về tất cả các mặt của đời sống xã hội.