Chào các em, cô là giáo viên Sinh học lớp 9 của các em đây.

Hôm nay, cô sẽ hướng dẫn các em cách vẽ sơ đồ mô tả giới hạn sinh thái của một loài sinh vật. Đây là một dạng bài tập rất cơ bản và quan trọng trong chương trình của chúng ta. Các em hãy chuẩn bị giấy, bút, thước kẻ và cùng làm theo cô nhé. Rất dễ thôi!

Trước hết, chúng ta cần nhớ lại kiến thức trong sách giáo khoa:
Giới hạn sinh thái là giới hạn chịu đựng của cơ thể sinh vật đối với một nhân tố sinh thái nhất định (ví dụ: nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng…). Trong giới hạn đó, có:
– Khoảng thuận lợi: Là khoảng nhân tố sinh thái mà ở đó sinh vật sống tốt nhất.
– Khoảng chống chịu: Là khoảng nhân tố sinh thái gây ức chế cho hoạt động sinh lí của sinh vật, nhưng sinh vật vẫn có thể tồn tại được.
– Giới hạn trên và Giới hạn dưới: Là các điểm vượt ra ngoài thì sinh vật sẽ chết.

Bây giờ, chúng ta sẽ bắt đầu vẽ sơ đồ. Cô sẽ lấy ví dụ kinh điển trong sách giáo khoa là “Giới hạn nhiệt độ của cá rô phi ở Việt Nam” để các em dễ hình dung.

CÁC BƯỚC VẼ SƠ ĐỒ

Bước 1: Vẽ hệ trục tọa độ

Các em dùng thước kẻ vẽ hai trục vuông góc với nhau.
– Trục hoành (trục nằm ngang – Ox): Trục này biểu diễn cho nhân tố sinh thái. Trong ví dụ này, đó là nhiệt độ. Các em ghi rõ tên “Nhiệt độ” và đơn vị là (°C) ở cuối trục.
– Trục tung (trục thẳng đứng – Oy): Trục này biểu diễn mức độ sinh trưởng và phát triển của sinh vật. Các em ghi chú ở đầu trục là “Mức độ sinh trưởng”.

Bước 2: Xác định và điền các giá trị trên trục hoành

Dựa vào số liệu về loài mà đề bài cho (hoặc từ ví dụ trong sách), các em hãy xác định các điểm giá trị quan trọng trên trục hoành. Với cá rô phi, chúng ta có:
– Giới hạn dưới (nơi cá bắt đầu chết vì lạnh): 5°C
– Giới hạn trên (nơi cá bắt đầu chết vì nóng): 42°C
– Điểm cực thuận (nơi cá phát triển tốt nhất): 30°C
– Khoảng thuận lợi (khoảng nhiệt độ cá sống tốt nhất): từ 20°C đến 35°C

Các em hãy chia vạch và điền các số 5, 20, 30, 35, 42 lên trục hoành theo đúng thứ tự từ nhỏ đến lớn.

Bước 3: Vẽ đường cong biểu diễn mức độ sinh trưởng

Đây là bước quan trọng nhất. Các em sẽ vẽ một đường cong có dạng hình quả chuông, thể hiện mức độ sinh trưởng của cá rô phi tương ứng với nhiệt độ.
– Bắt đầu từ điểm 5°C trên trục hoành, đường cong của chúng ta ở mức 0 (vì cá chết, không sinh trưởng).
– Từ 5°C, các em vẽ đường cong đi lên, thể hiện cá bắt đầu sống được nhưng phát triển yếu.
– Khi đến khoảng từ 20°C đến 35°C, đường cong sẽ vồng lên cao nhất, thể hiện đây là khoảng thuận lợi.
– Đường cong đạt đỉnh cao nhất tại điểm tương ứng với 30°C trên trục hoành. Đây chính là điểm cực thuận.
– Sau 35°C, đường cong bắt đầu đi xuống, thể hiện cá vẫn sống được nhưng phát triển kém dần.
– Đường cong chạm trục hoành (mức 0) tại điểm 42°C, vì đây là giới hạn trên, cá sẽ chết.

Bước 4: Hoàn thiện và ghi chú thích cho sơ đồ

Một sơ đồ hoàn chỉnh cần có đầy đủ chú thích để người đọc hiểu được.
– Từ các điểm 5°C và 42°C, các em kẻ các đường nét đứt thẳng đứng lên và ghi chú: Giới hạn dưới và Giới hạn trên. Toàn bộ khoảng giữa hai điểm này là Giới hạn chịu đựng.
– Từ các điểm 20°C và 35°C, các em cũng kẻ các đường nét đứt thẳng đứng lên và ghi chú phần không gian ở giữa là Khoảng thuận lợi.
– Phần không gian từ 5°C đến 20°C và từ 35°C đến 42°C, các em ghi chú là Khoảng chống chịu.
– Tại đỉnh của đường cong (tương ứng với 30°C), các em ghi chú là Điểm cực thuận.
– Cuối cùng, đừng quên đặt tên cho sơ đồ. Ví dụ: Sơ đồ mô tả giới hạn sinh thái về nhiệt độ của cá rô phi ở Việt Nam.

Vậy là chúng ta đã hoàn thành sơ đồ rồi đấy! Rất đơn giản phải không các em?

Tóm lại, để vẽ sơ đồ này, các em chỉ cần nhớ:
1. Vẽ hai trục: Trục ngang là nhân tố sinh thái, trục đứng là mức độ sinh trưởng.
2. Xác định các điểm giới hạn và điểm cực thuận trên trục ngang.
3. Vẽ đường cong hình chuông, đỉnh cao nhất ở điểm cực thuận và chạm trục ở hai điểm giới hạn.
4. Ghi đầy đủ tên các khoảng và các điểm. Đặt tên cho sơ đồ.

Cô tin rằng sau hướng dẫn này, tất cả các em đều có thể tự mình vẽ được một sơ đồ giới hạn sinh thái thật chính xác và đẹp mắt. Chúc các em học tốt môn Sinh học nhé