Chào các em học sinh lớp 6 yêu quý! Cô rất vui được đồng hành cùng các em trong tiết học Ngữ Văn hôm nay. Chúng ta sẽ cùng nhau đi tìm hiểu một kiến thức rất thú vị qua một đoạn trích quen thuộc trong bài học nhé.

Trước hết, cô mời các em cùng đọc lại đoạn ca dao sau:

cái cò, cái vạc cái nông
Sao mày giẫm lúc nhà ông hỡi cò?
Không không tôi đứng trên bờ
Mẹ con Nhà Vạc đổ ngờ cho tôi.

Trong đoạn ca dao này, các em thấy xuất hiện những con vật nào? À, đúng rồi, có “cái cò”, “cái vạc”, “cái nông” và “nhà ông”.

Bây giờ, chúng ta hãy cùng nhau phân tích kỹ hơn từng câu để tìm ra những điều đặc biệt nhé.

Bước 1: Đọc kỹ và hiểu nội dung đoạn trích.

* Câu thơ đầu tiên: “cái cò, cái vạc cái nông”. Đây là tên gọi của các loài chim sống ở vùng sông nước.
* Câu thơ thứ hai: “Sao mày giẫm lúc nhà ông hỡi cò?”. Câu này là lời hỏi của ai đó (chúng ta tạm gọi là “nhà ông”) trách móc con cò. “Nhà ông” ở đây có ý chỉ nơi ở của “nhà ông”.
* Câu thơ thứ ba: “Không không tôi đứng trên bờ”. Đây là lời đáp của con cò, khẳng định mình không hề giẫm vào đâu cả, mà chỉ đứng trên bờ thôi.
* Câu thơ thứ tư: “Mẹ con Nhà Vạc đổ ngờ cho tôi.”. Lời giải thích của con cò về việc tại sao mình bị hiểu lầm là do “Mẹ con Nhà Vạc” đã “đổ ngờ” (nghĩa là nghi ngờ, đổ tội) cho mình.

Bước 2: Xác định các từ ngữ được dùng với nghĩa khác với nghĩa gốc.

Bây giờ, chúng ta thử suy nghĩ xem, trong đoạn trích này, có từ ngữ nào được dùng mà không phải theo đúng nghĩa đen của nó không?

* “Cái cò”, “cái vạc”, “cái nông” dường như là chỉ đúng tên các loài chim.
* “Nhà ông” có thể hiểu là gia đình, nơi ở của một người nào đó.
* Nhưng các em hãy để ý hai từ: “Nhà ông” và “Mẹ con Nhà Vạc”.
* Khi “nhà ông” hỏi “Sao mày giẫm lúc nhà ông hỡi cò?”, liệu “nhà ông” có thực sự là chỉ cái nhà, cái cửa hay không? Hay “nhà ông” ở đây muốn nói đến ai đó?
* Tương tự, “Mẹ con Nhà Vạc” là chỉ một đàn chim vạc hay là muốn ám chỉ một nhóm người nào đó?

Bước 3: Tìm và phân tích phép ẩn dụ.

Trong Ngữ Văn, khi ta dùng một sự vật, hiện tượng này để chỉ một sự vật, hiện tượng khác dựa trên mối quan hệ tương đồng về đặc điểm nào đó, mà không cần dùng từ so sánh trực tiếp (như là, tựa như, giống như), thì đó gọi là phép ẩn dụ.

Bây giờ, chúng ta sẽ áp dụng kiến thức này để tìm phép ẩn dụ trong đoạn trích.

* Chúng ta thấy “cái cò” và “nhà vạc” được nhân hóa, nói năng như con người. Tuy nhiên, “cái cò” và “nhà vạc” ở đây còn được dùng để chỉ những đối tượng nào khác trong xã hội loài người?
* Khi “nhà ông” hỏi “Sao mày giẫm lúc nhà ông hỡi cò?”, “nhà ông” thường chỉ ai? Trong ngữ cảnh này, “nhà ông” rất có thể là chỉ những người có quyền thế, có địa vị trong làng xã, hoặc đơn giản là người lớn tuổi, có uy quyền đang trách móc.
* “Mẹ con Nhà Vạc” là những ai mà lại “đổ ngờ” cho “cò”? Phải chăng đây là những người hay ghen ghét, đố kỵ, sẵn sàng đổ tội cho người khác khi mình bị hiểu lầm hoặc vì những mâu thuẫn riêng? “Mẹ con Nhà Vạc” ở đây có thể ám chỉ những người nhỏ nhen, hay đố kỵ.

Như vậy, chúng ta có thể tìm thấy các phép ẩn dụ sau:

1. “Nhà ông”: Trong câu “Sao mày giẫm lúc nhà ông hỡi cò?”, từ “nhà ông” không chỉ đơn thuần là ngôi nhà mà nó dùng để chỉ người có quyền thế, người có địa vị trong xã hội, hoặc người lớn tuổi có uy quyền đang hỏi trách.
2. “Mẹ con Nhà Vạc”: Trong câu “Mẹ con Nhà Vạc đổ ngờ cho tôi.”, cụm từ “Mẹ con Nhà Vạc” không chỉ đàn chim vạc mà dùng để chỉ những người hay đố kỵ, ghen ghét, dễ dàng đổ tội cho người khác.

Ở đây, tác giả dân gian đã lấy hình ảnh con cò, con vạc quen thuộc trong đời sống để làm ẩn dụ cho những tầng lớp, những kiểu người trong xã hội loài người, qua đó thể hiện quan điểm, thái độ của mình đối với những mối quan hệ và những bất công trong cuộc sống.

Chúng ta thấy rằng, qua những hình ảnh con vật gần gũi, mộc mạc, mà ngôn ngữ dân gian đã vẽ nên những bức tranh sinh động về con người và xã hội. Đây chính là cái hay, cái đẹp của thơ ca ca dao Việt Nam.

Các em về nhà ôn lại kiến thức về phép ẩn dụ và tìm thêm các ví dụ khác trong các bài học tiếp theo nhé. Cô khen các em hôm nay đã tham gia bài học rất sôi nổi và tích cực!