Chào các em học sinh thân mến!

Thầy/Cô rất vui được cùng các em giải đáp những câu đố lịch sử và văn hóa thú vị này. Đây là một cách học rất hay để chúng ta vừa ôn lại kiến thức, vừa rèn luyện khả năng tư duy và liên tưởng nhé!

Chúng ta hãy cùng nhau đi sâu vào từng câu hỏi một, theo đúng phương pháp mà các em thường được học ở trường nhé!

***

Bước 1: Phân tích câu hỏi và từ khóa chính

• Từ khóa “Cần vương chống Pháp”: Ngay lập tức gợi cho chúng ta nhớ về phong trào Cần vương, một phong trào đấu tranh yêu nước mạnh mẽ của nhân dân ta chống lại thực dân Pháp vào cuối thế kỷ XIX.
• Từ khóa “bị đầy xứ xa”: Cho thấy đây là số phận của một người quan trọng trong phong trào, bị quân Pháp bắt giữ và trục xuất đến một nơi rất xa xôi.

Bước 2: Liên hệ kiến thức lịch sử 8 (theo chương trình SGK mới)

• Các em còn nhớ, sau sự kiện kinh thành Huế thất thủ (tháng 7/1885), Tôn Thất Thuyết đã đưa Vua Hàm Nghi chạy ra Sơn phòng Tân Sở (Quảng Trị) và hạ chiếu Cần vương, kêu gọi toàn dân phò vua giúp nước. Vua Hàm Nghi chính là ngọn cờ tinh thần, là người đứng đầu danh nghĩa của phong trào Cần vương.
• Tuy nhiên, đến tháng 9/1888, Vua Hàm Nghi đã bị quân Pháp bắt. Để dập tắt phong trào và phá bỏ ngọn cờ Cần vương, thực dân Pháp đã có một quyết định quan trọng đối với vị vua trẻ tuổi này.
• Pháp đã đày Vua Hàm Nghi sang Algeria (An-giê-ri), một thuộc địa của Pháp ở Bắc Phi, cách xa quê hương hàng ngàn cây số. Đây là một hành động nhằm cắt đứt mọi liên hệ của vua với phong trào kháng chiến trong nước và ngăn chặn ông trở thành biểu tượng tiếp tục kêu gọi đấu tranh.

Bước 3: Kết luận và giải thích

Vậy, người lãnh đạo phong trào Cần vương chống Pháp bị đầy xứ xa chính là:

Vua Hàm Nghi

Lý do: Vua Hàm Nghi là vị vua đã trực tiếp ra chiếu Cần vương, lãnh đạo cuộc kháng chiến chống Pháp. Sau khi bị bắt, ông là nhân vật duy nhất trong số các lãnh đạo phong trào Cần vương bị thực dân Pháp đày đi biệt xứ đến một đất nước xa xôi là Algeria để tránh ảnh hưởng của ông đối với cuộc đấu tranh trong nước.

***

Bước 1: Phân tích câu hỏi và từ khóa chính

• Từ khóa “Tổ ngành” (hay còn gọi là Tổ nghề): Chỉ người có công lao khai sáng, đặt nền móng hoặc phát triển vượt bậc cho một ngành nghề, được các thế hệ sau tôn vinh.
• Từ khóa “hát bội” (hay Tuồng): Là một loại hình nghệ thuật sân khấu cổ truyền đặc sắc của Việt Nam, với các điệu múa, hát, kịch tính cao, thường kể về những câu chuyện lịch sử, anh hùng, trung hiếu.

Bước 2: Liên hệ kiến thức lịch sử 8 (theo chương trình SGK mới)

• Trong chương trình Lịch sử lớp 8, khi tìm hiểu về các thành tựu văn hóa nước ta thời phong kiến, các em sẽ biết đến nhiều danh nhân có đóng góp lớn trên nhiều lĩnh vực.
• Về nghệ thuật hát bội, mặc dù có nguồn gốc từ rất lâu đời, nhưng để đạt đến sự phát triển rực rỡ, có quy tắc, làn điệu rõ ràng và có nhiều vở diễn kinh điển, không thể không nhắc đến công lao của một nhân vật kiệt xuất.
• Người này không chỉ nổi tiếng về tài quân sự, chính trị mà còn có đóng góp to lớn trong việc cải cách và phát triển nghệ thuật hát bội ở Đàng Trong dưới thời các chúa Nguyễn. Ông đã biên soạn, hệ thống hóa các làn điệu, đồng thời sáng tác nhiều vở tuồng kinh điển.

Bước 3: Kết luận và giải thích

Vậy, người được suy tôn là Tổ ngành hát bội của nước ta chính là:

Đào Duy Từ

Lý do: Đào Duy Từ (1572-1634) là một danh nhân văn hóa, nhà quân sự, chính trị lỗi lạc dưới thời chúa Nguyễn Phúc Nguyên. Ông không chỉ có công lớn trong việc xây dựng lũy Thầy, giúp chúa Nguyễn giữ vững Đàng Trong, mà còn là người có đóng góp xuất sắc trong việc tổng hợp, biên soạn, và phát triển nghệ thuật hát bội, biến nó thành một loại hình nghệ thuật chuyên nghiệp và có giá trị cao.

***

Bước 1: Phân tích câu hỏi và từ khóa chính

• Từ khóa “Khúc ngâm Chinh Phụ” (hay Chinh Phụ Ngâm): Đây là một tác phẩm văn học rất nổi tiếng, thường được dịch là “Tiếng ngâm của người vợ chinh phụ” (người vợ có chồng đi chinh chiến). Tác phẩm này thể hiện nỗi đau, sự cô đơn, nhớ nhung của người vợ có chồng phải ra trận.
• Từ khóa “tác nhân”: Chỉ người đã sáng tác, tạo ra tác phẩm này.

Bước 2: Liên hệ kiến thức lịch sử 8 (theo chương trình SGK mới)

• Khi học về văn học Việt Nam thời phong kiến, đặc biệt là vào thế kỷ XVIII, một giai đoạn đầy biến động nhưng cũng rất phong phú về văn chương, tác phẩm *Chinh Phụ Ngâm* luôn được nhắc đến như một đỉnh cao của thơ ca.
• Thực tế, có hai tên tuổi lớn gắn liền với tác phẩm này mà các em cần lưu ý:
  • Người đầu tiên là Đặng Trần Côn. Ông là tác giả của bản *Chinh Phụ Ngâm* gốc, được viết bằng chữ Hán.
  • Sau đó, tác phẩm này đã được dịch và phóng tác sang chữ Nôm (chữ viết của người Việt) để rộng rãi hơn với công chúng. Trong số các bản dịch Nôm, bản của Đoàn Thị Điểm được đánh giá là xuất sắc và phổ biến nhất, thậm chí còn được xem như một tác phẩm độc lập, mang dấu ấn riêng của bà. Một bản dịch Nôm khác cũng nổi tiếng là của Phan Huy Ích.
• Khi câu hỏi chỉ hỏi “ai là tác nhân” mà không nói rõ là bản Hán hay bản Nôm, chúng ta cần nhắc đến cả người đã tạo ra tác phẩm gốc và người đã đưa nó đến gần với đại chúng nhất, biến nó thành một phần không thể thiếu của văn học Việt Nam.

Bước 3: Kết luận và giải thích

Để trả lời một cách đầy đủ và chính xác nhất, tác nhân của “Khúc ngâm Chinh Phụ” bao gồm:

Đặng Trần Côn (tác giả bản gốc chữ Hán)

Và người có công lớn trong việc chuyển thể, đưa tác phẩm đến gần với đại chúng là:

Đoàn Thị Điểm (dịch giả bản Nôm xuất sắc nhất)

Lý do: Đặng Trần Côn là người đã sáng tạo ra nội dung và ý tưởng gốc của tác phẩm bằng chữ Hán. Tuy nhiên, Đoàn Thị Điểm là người đã “Việt hóa” thành công tác phẩm này qua bản dịch Nôm tài tình của bà, khiến “Chinh Phụ Ngâm” trở nên gần gũi, sâu sắc và có sức sống mãnh liệt trong lòng người Việt, đến mức khi nhắc đến tác phẩm này, nhiều người nghĩ ngay đến bản Nôm của Đoàn Thị Điểm.

Thầy/Cô hy vọng qua phần giải đáp chi tiết này, các em đã hiểu rõ hơn về các câu đố và củng cố thêm kiến thức của mình nhé! Chúc các em luôn học tốt!