Câu 1. Chỉ ra dấu hiệu để xác định thể thơ của văn bản trên.

Bước 1: Đọc kỹ toàn bộ bài thơ để cảm nhận nhịp điệu, vần điệu và cấu trúc của nó.

Bước 2: Quan sát số tiếng trong mỗi dòng thơ. Ta nhận thấy các dòng thơ có sự biến đổi về số tiếng, không cố định ở một con số nhất định (ví dụ: dòng “Nghe quan họ đêm rằm anh bật khóc” có 8 tiếng, dòng “Lời chênh vênh uốn lượn mái chùa” có 7 tiếng, dòng “Vịn câu hát anh lần về cội gốc” có 8 tiếng, dòng “Chợt thấy mình có lỗi với làng xưa…” có 9 tiếng…).

Bước 3: Chú ý đến cách gieo vần. Ta thấy các tiếng cuối các dòng thơ có vần với nhau, tạo nên sự liền mạch và âm hưởng đặc trưng. Ví dụ: khóc – gốc, chùa – xưa, hết – tấp, làng – hành trang, bụt – thôi, nghèo – treo, mẹ – ngày, lẽ – cay, hát – làng, hát – đề. Vần lưng (vần ở giữa câu) cũng xuất hiện, góp phần tạo nên sự du dương.

Bước 4: Nhận diện sự thoáng đạt, phóng khoáng trong cách ngắt nhịp và sự thay đổi linh hoạt về độ dài câu thơ.

Bước 5: Dựa trên các đặc điểm trên (số tiếng trong câu không cố định, cách gieo vần uyển chuyển, sự phóng khoáng trong nhịp điệu), ta có thể kết luận thể thơ của bài này là thể thơ Tự do. Thể thơ Tự do không bị ràng buộc chặt chẽ bởi số lượng câu, số chữ trong mỗi câu, niêm luật gieo vần như các thể thơ truyền thống như Thất ngôn bát cú, Ngũ ngôn tứ tuyệt,… mà mang tính bay bổng, phóng khoáng, phù hợp với việc diễn tả những cảm xúc, suy tư tự nhiên, chân thật của nhân vật trữ tình.

Câu 2. Xác định những hình ảnh thể hiện tâm trạng của nhân vật trữ tình trong bài thơ.

Để xác định những hình ảnh thể hiện tâm trạng của nhân vật trữ tình, chúng ta cần đọc kỹ từng câu, từng chữ và suy ngẫm về ý nghĩa biểu tượng, cảm xúc mà các hình ảnh đó gợi lên.

Bước 1: Đọc lại bài thơ lần nữa, tập trung vào những câu thơ miêu tả cảm xúc, suy nghĩ của nhân vật trữ tình.

Bước 2: Tìm kiếm và ghi lại những hình ảnh cụ thể được nhắc đến trong bài thơ.

Bước 3: Phân tích từng hình ảnh để xem nó có mối liên hệ nào với tâm trạng của nhân vật trữ tình hay không.

Dưới đây là những hình ảnh tiêu biểu thể hiện tâm trạng của nhân vật trữ tình:

* “Anh bật khóc”: Đây là hình ảnh trực tiếp thể hiện sự xúc động, day dứt và có thể là cả nỗi buồn, sự hối tiếc của nhân vật trữ tình khi nghe những lời quan họ. Tiếng khóc cho thấy nội tâm đang bị lay động mạnh mẽ.

* “Lời chênh vênh uốn lượn mái chùa”: Lời ca quan họ được miêu tả “chênh vênh” và “uốn lượn mái chùa”. Hình ảnh này gợi lên sự mong manh, trôi nổi, xa xăm của lời hát, đồng thời liên kết với không gian tâm linh (mái chùa), gợi cảm giác hoài niệm, suy tư về quá khứ, về những giá trị truyền thống. Sự “chênh vênh” còn có thể phản ánh tâm trạng băn khoăn, không chắc chắn của nhân vật.

* “Vịn câu hát anh lần về cội gốc”: Câu hát quan họ trở thành phương tiện, sợi dây níu giữ nhân vật trữ tình quay về với nguồn cội, với quá khứ của mình – làng quê và gia đình. Điều này cho thấy nhân vật đang tìm kiếm sự kết nối, nguồn an ủi trong ký ức.

* “Chợt thấy mình có lỗi với làng xưa”: Sự “có lỗi” thể hiện một tâm trạng day dứt, ăn năn, nhận ra sự thiếu sót, bỏ quên của bản thân đối với quê hương, tổ tiên. Đây là một biểu hiện của sự trưởng thành trong nhận thức.

* “Bao mưa nắng đời anh chưa hiểu hết”: Hình ảnh “mưa nắng” tượng trưng cho thời gian, những biến cố, thử thách trong cuộc đời. Nhân vật nhận ra mình đã trải qua nhiều “mưa nắng” nhưng vẫn chưa thấu hiểu hết ý nghĩa, giá trị của cuộc sống, của quê hương.

* “Giờ xót xa thương mẹ nhớ làng”: “Xót xa” là một trạng thái cảm xúc mãnh liệt, thể hiện sự đau đớn, tiếc nuối. Hình ảnh này nói lên nỗi lòng của nhân vật khi nhớ về người mẹ và quê hương.

* “Mẹ cho của hồi môn là câu hát”: Câu hát quan họ được ví như “của hồi môn” – một tài sản quý giá mà mẹ trao cho con khi rời quê. Điều này cho thấy sự trân trọng của mẹ đối với văn hóa dân tộc, và cũng là món quà tinh thần vô giá mà mẹ muốn con mang theo. Tâm trạng của nhân vật ở đây là sự cảm động, biết ơn và có lẽ là cả áp lực phải giữ gìn những giá trị ấy.

* “Mẹ vẫn một đời áo rách / Cố giữ lành câu quan họ thôi”: Hình ảnh “áo rách” đối lập với việc “cố giữ lành câu quan họ” cho thấy sự hy sinh, vất vả của người mẹ để gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống. Tâm trạng của nhân vật là sự ngưỡng mộ, kính trọng và nhận ra giá trị của sự hy sinh đó.

* “Người để lại chiếc khăn hoa lý / Em nhớ cho đời mẹ xưa nghèo”: Chiếc khăn hoa lý là một kỷ vật, một biểu tượng cho vẻ đẹp và sự đảm đang của người phụ nữ xưa. Hình ảnh này gợi lên nỗi nhớ thương, sự suy tư về cuộc đời nghèo khó nhưng giàu đức hạnh của mẹ.

* “Giờ biết lấy cớ gì anh dối mẹ / Quan họ quên… rơi dọc tháng ngày”: Nhân vật trữ tình đang đối mặt với sự dằn vặt, day dứt vì cảm thấy mình đã lãng quên, đánh mất những giá trị mà mẹ đã gửi gắm. “Rơi dọc tháng ngày” gợi lên sự mất mát dần dần, không thể níu giữ.

* “Sợi tóc rụng như lá vườn lặng lẽ / Mẹ không còn và mắt anh cay”: Hình ảnh “sợi tóc rụng” mang tính biểu tượng cho sự già đi, sự mất mát và thời gian trôi qua. “Mắt anh cay” là biểu hiện trực tiếp của nỗi buồn, sự mất mát to lớn khi mẹ đã ra đi.

* “Cứ ẩn hiện dáng đời trong câu hát / Lòng mẹ ta nhân hậu vô vàn”: Câu hát quan họ trở thành nơi nhân vật tìm thấy hình bóng của mẹ, thấy được sự nhân hậu, tình yêu thương vô bờ bến của mẹ. Đây là hình ảnh an ủi, vỗ về tâm hồn nhân vật.

* “Đêm nay ngồi nghe em thay mẹ hát / Chờ em hát đến “người ơi người ở…” / Hẳn lòng anh tủa rễ tựa cây đề”: Lời ru của người con gái (thay mẹ hát) gợi lại quá khứ, gợi nhớ về mẹ. Lời hát quan họ trở thành điểm tựa tinh thần vững chắc, giúp tâm hồn nhân vật tìm thấy sự bình yên, neo đậu. Hình ảnh “tủa rễ tựa cây đề” thể hiện sự gắn bó sâu sắc, vững chãi với cội nguồn, với những giá trị truyền thống.

Tóm lại, những hình ảnh như tiếng khóc, lời ca chênh vênh, sợi tóc rụng, chiếc khăn hoa lý, dáng đời ẩn hiện trong câu hát, hay hình ảnh ẩn dụ về rễ cây đề… đều là những biểu hiện tinh tế và giàu sức gợi về tâm trạng phức tạp, đan xen giữa nỗi nhớ thương, sự tiếc nuối, day dứt, biết ơn và cuối cùng là sự tìm lại bình yên, sự gắn kết với cội nguồn của nhân vật trữ tình.

Chúc các em học tốt! Nếu có bất kỳ thắc mắc nào, đừng ngần ngại hỏi cô nhé.