Chúng ta bắt đầu với câu hỏi đầu tiên.

Câu 1. Dựa vào đâu để biết và dựng lại Lịch sử?

Để biết và dựng lại lịch sử, chúng ta cần dựa vào những gì còn sót lại từ quá khứ, đó chính là các dấu vết của con người, sự kiện đã diễn ra. Các dấu vết này được gọi chung là tư liệu lịch sử. Tư liệu lịch sử rất đa dạng, bao gồm nhiều loại khác nhau.

* Trong các phương án A, B, C đều đề cập đến những yếu tố liên quan đến việc tìm hiểu lịch sử. Khoa học giúp chúng ta phân tích, giải thích tư liệu. Tư liệu lịch sử là khái niệm chung nhất. Tư liệu chữ viết và truyền miệng là những loại hình cụ thể của tư liệu lịch sử.

* Tuy nhiên, câu hỏi hỏi “dựa vào đâu để biết và dựng lại Lịch sử?”. Yếu tố cốt lõi và bao quát nhất chính là “tư liệu lịch sử”. Khoa học là công cụ hỗ trợ, còn tư liệu là nguồn thông tin trực tiếp.

* Xem lại Sách giáo khoa Lịch sử lớp 6, trang 9, phần “Tư liệu lịch sử”, chúng ta thấy rõ: “Những gì còn lại của quá khứ có thể giúp chúng ta biết và dựng lại lịch sử gọi chung là tư liệu lịch sử.”

* Vậy, đáp án chính xác nhất cho câu hỏi này là:
B. Tư liệu lịch sử

Tiếp theo, chúng ta đến với câu hỏi số 2.

Câu 2. Phương án nào không nằm trong loại hình tư liệu truyền miệng?

Tư liệu truyền miệng là những thông tin được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng lời nói. Bao gồm các loại như: truyền thuyết, ca dao, dân ca, truyện cổ, thần thoại, v.v.

* Hãy xem xét từng phương án:
* A. Truyện dã sử: Đây là những câu chuyện về lịch sử, thường được truyền miệng.
* B. Truyền thuyết: Là những câu chuyện dân gian kể về những nhân vật, sự kiện lịch sử xa xưa, mang yếu tố kỳ ảo. Đây là một loại hình tư liệu truyền miệng.
* C. Các lời mô tả của nhân chứng lịch sử: Khi một người đã trực tiếp chứng kiến một sự kiện lịch sử và kể lại, đó chính là tư liệu truyền miệng.
* D. Ca dao, dân ca: Là những bài hát, câu hát dân gian, thường phản ánh đời sống, phong tục, tập quán, đôi khi cả những sự kiện lịch sử. Đây cũng là một loại hình tư liệu truyền miệng.

* Trong các phương án này, phương án C, “Các lời mô tả của nhân chứng lịch sử”, tuy được truyền lại bằng lời nói, nhưng nó mang tính trực tiếp và có thể ghi chép lại thành văn bản một cách chính xác hơn so với các loại hình khác như truyền thuyết hay ca dao, dân ca vốn đã có sự biến đổi qua nhiều lần kể. Tuy nhiên, nếu hiểu theo nghĩa rộng nhất của tư liệu truyền miệng là thông tin được lưu truyền bằng lời, thì C vẫn có thể coi là một dạng.

* Nhưng chúng ta cần tìm phương án không nằm trong loại hình tư liệu truyền miệng. Nếu xem xét kỹ, các phương án B và D rõ ràng là tư liệu truyền miệng. Truyện dã sử (A) cũng thường được truyền miệng. Phương án C, “lời mô tả của nhân chứng lịch sử”, là thông tin trực tiếp từ người chứng kiến, và có thể được ghi âm, ghi chép lại một cách nguyên vẹn ngay tại thời điểm đó hoặc gần đó. Khi được ghi chép lại, nó sẽ trở thành tư liệu chữ viết. Nếu chỉ là lời kể lại sau một thời gian dài mà không có ghi chép, nó vẫn thuộc tư liệu truyền miệng.

* Chúng ta cần xem xét lại cách phân loại trong sách giáo khoa. Trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 6, trang 10, phần “Phân loại tư liệu lịch sử”, mục “Tư liệu truyền miệng” có liệt kê “Truyền thuyết, thần thoại, ca dao, dân ca, tục ngữ, câu đố,…”. Mục “Tư liệu chữ viết” có liệt kê “Ghi chép, bia kí, sắc phong, thư từ, báo chí,…”. Mục “Tư liệu hiện vật” có liệt kê “Công cụ lao động, vũ khí, đồ trang sức, nhà cửa, đình chùa, lăng mộ,…”.

* Tuy nhiên, câu hỏi này có thể hơi đánh đố hoặc có cách hiểu khác. Nếu xét một cách chặt chẽ, lời mô tả của nhân chứng lịch sử, khi được ghi lại, trở thành tư liệu chữ viết. Nhưng khi chưa ghi lại, nó vẫn là truyền miệng.

* Chúng ta cần tìm ra phương án nào chắc chắn không phải tư liệu truyền miệng.
* Truyện dã sử (A): Thường là truyền miệng.
* Truyền thuyết (B): Là truyền miệng.
* Ca dao, dân ca (D): Là truyền miệng.
* Các lời mô tả của nhân chứng lịch sử (C): Đây là lời nói trực tiếp của người chứng kiến. Tuy nhiên, nếu lời mô tả này được ghi chép lại ngay lập tức hoặc rất sớm, nó sẽ trở thành tư liệu chữ viết. Trong khi đó, truyền thuyết, ca dao, dân ca thường đã trải qua quá trình biến đổi, thêm bớt trong quá trình truyền miệng.
* Nếu hiểu “tư liệu truyền miệng” là những gì đã được biến đổi, lưu truyền qua nhiều thế hệ mà không có bản gốc ban đầu, thì lời mô tả của nhân chứng lịch sử lại có thể coi là gần với bản gốc hơn.

* Tuy nhiên, theo cách phân loại thông thường và logic nhất, lời mô tả của nhân chứng lịch sử, dù bằng lời nói, vẫn là thông tin được truyền miệng. Vấn đề ở đây là có thể có một phương án hoàn toàn không thuộc loại hình truyền miệng.

* Chúng ta hãy suy nghĩ lại. Các phương án B, D là rõ ràng là truyền miệng. A cũng thường là truyền miệng. Vậy phương án C có điểm khác biệt.
* Hãy thử xét theo hướng ngược lại. Cái gì chắc chắn không phải truyền miệng? Tư liệu chữ viết và tư liệu hiện vật.
* Trong câu này, chúng ta đang tìm cái không nằm trong tư liệu truyền miệng.

* Chúng ta quay lại định nghĩa. Tư liệu truyền miệng là những thông tin được lưu truyền bằng lời nói qua nhiều thế hệ.
* Truyền thuyết (B), ca dao, dân ca (D) là những ví dụ điển hình của tư liệu truyền miệng đã được sàng lọc và biến đổi qua thời gian.
* Truyện dã sử (A) cũng tương tự.
* “Các lời mô tả của nhân chứng lịch sử” (C) là thông tin từ người trực tiếp chứng kiến. Nếu nhân chứng còn sống và chúng ta phỏng vấn họ, đó là tư liệu truyền miệng. Nhưng nếu họ để lại di chúc, nhật ký, hoặc ghi chép lời nói của mình, đó lại trở thành tư liệu chữ viết.

* Tuy nhiên, câu hỏi hỏi “không nằm trong loại hình tư liệu truyền miệng”. Điều này ngụ ý có một phương án hoàn toàn khác biệt.

* Trong một số cách phân loại, “lời mô tả của nhân chứng lịch sử” được xem là một dạng tư liệu gốc, có thể được ghi lại và trở thành tư liệu chữ viết. Nó có thể không mang tính “truyền miệng” theo nghĩa đã biến đổi nhiều.

* Nhìn lại các lựa chọn và ngữ cảnh Lịch sử lớp 6, có lẽ câu hỏi muốn phân biệt giữa những gì đã qua nhiều lần “kể lại” (truyền thuyết, ca dao) với thông tin trực tiếp.

* Tuy nhiên, nếu ta nhìn vào các nguồn tài liệu tham khảo khác, đôi khi “lời kể của nhân chứng lịch sử” cũng được xếp vào loại hình truyền miệng.

* Chúng ta cần tìm một phương án rõ ràng là không phải tư liệu truyền miệng.
* Hãy giả định một cách phân loại khác. Tư liệu truyền miệng là những gì chỉ tồn tại dưới dạng lời nói và được truyền lại.
* Trong khi đó, “lời mô tả của nhân chứng lịch sử” có thể được ghi âm, ghi chép lại và tồn tại dưới dạng khác.

* Để chắc chắn, chúng ta hãy xem xét lại cách phân loại trong sách giáo khoa một lần nữa. Trong sách giáo khoa, không có sự phân biệt rõ ràng đến mức này giữa các loại hình truyền miệng. Tuy nhiên, nếu ta suy luận logic, thì “lời mô tả của nhân chứng lịch sử” khi được ghi chép lại sẽ trở thành tư liệu chữ viết. Nếu không được ghi chép lại, nó vẫn là truyền miệng.

* Có thể câu hỏi này hơi khó. Tuy nhiên, nếu phải chọn một phương án ít mang tính truyền miệng nhất hoặc có thể chuyển hóa thành dạng khác dễ dàng nhất, thì đó sẽ là C. Lời mô tả của nhân chứng lịch sử có thể được ghi âm, ghi chép lại thành văn bản, biến nó thành tư liệu chữ viết, là dạng không phải truyền miệng. Trong khi đó, truyền thuyết, ca dao, dân ca, truyện dã sử vốn đã mang bản chất “truyền miệng” và khó có thể tách rời khỏi nó.

* Vậy, với suy luận này, đáp án sẽ là:
C. Các lời mô tả của nhân chứng lịch sử
(Lưu ý: Đây là một câu hỏi có thể gây tranh cãi tùy theo cách hiểu và phân loại chi tiết. Tuy nhiên, trong bối cảnh Lịch sử lớp 6, chúng ta thường hiểu “truyền miệng” là những gì đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ và có thể đã biến đổi.)

Tiếp theo là câu hỏi số 3.

Câu 3. Tư liệu hiện vật bao gồm những loại nào?

Tư liệu hiện vật là những dấu tích vật chất do con người tạo ra hoặc làm biến đổi trong quá khứ còn được lưu giữ đến ngày nay.

* Chúng ta cùng phân tích các phương án:
* A. Những đồ vật, những di tích của người xưa con được lưu giữ lại từ đời này sang đời khác: Phương án này mô tả đúng bản chất của tư liệu hiện vật, bao gồm cả đồ vật và di tích, và quan trọng là nó còn được lưu giữ.
* B. Những đồ vật, những di tích của người xưa còn được lưu giữ lại trong lòng đất: Phương án này chỉ giới hạn ở những thứ nằm trong lòng đất, chưa đầy đủ.
* C. Những đồ vật, những di tích của người xưa con được lưu giữ lại trong lòng đất hay trên mặt đất: Phương án này bao gồm cả hai địa điểm có thể tìm thấy tư liệu hiện vật (trong lòng đất và trên mặt đất) và mô tả đúng bản chất (đồ vật, di tích của người xưa còn lưu giữ).
* D. Những đồ vật của người xưa còn được lưu giữ lại trong lòng đất: Tương tự phương án B, chỉ giới hạn ở đồ vật và trong lòng đất.

* So sánh phương án A và C. C bao quát hơn vì nó nói rõ “trong lòng đất hay trên mặt đất”, bao gồm cả những di tích kiến trúc, đình chùa, lăng mộ… nằm trên mặt đất mà chúng ta có thể nhìn thấy. Phương án A nói “từ đời này sang đời khác” là đúng, nhưng không nhấn mạnh địa điểm như C.

* Dựa vào Sách giáo khoa Lịch sử lớp 6, trang 10, phần “Tư liệu hiện vật”: “Tư liệu hiện vật là những đồ vật, những di tích của người xưa còn được lưu giữ lại trong lòng đất hay trên mặt đất.”

* Như vậy, phương án C mô tả chính xác nhất.
C. Những đồ vật, những di tích của người xưa con được lưu giữ lại trong lòng đất hay trên mặt đất

Chuyển sang câu hỏi số 4.

Câu 4. Cung đình Huế được xếp vào loại hình tư liệu nào?

Cung đình Huế là một quần thể kiến trúc lịch sử, là nơi sinh sống, làm việc và diễn ra nhiều sự kiện quan trọng của các triều đại nhà Nguyễn.

* Chúng ta hãy xem xét các phương án:
* A. Tư liệu truyền miệng: Cung đình Huế là một công trình vật chất, không phải là lời nói hay câu chuyện truyền miệng.
* B. Tư liệu chữ viết: Cung đình Huế có thể chứa đựng nhiều tư liệu chữ viết (sách vở, văn bản, bia ký…), nhưng bản thân công trình kiến trúc thì không phải là tư liệu chữ viết.
* C. Tư liệu hiện vật: Cung đình Huế là một quần thể di tích kiến trúc, là sản phẩm vật chất do con người tạo ra trong quá khứ và còn tồn tại đến ngày nay. Nó bao gồm các cung điện, lăng tẩm, đền đài… Đây chính là tư liệu hiện vật.
* D. Không được coi là tư liệu lịch sử: Điều này hoàn toàn sai, Cung đình Huế là một di sản lịch sử vô cùng quan trọng.

* Dựa vào định nghĩa về tư liệu hiện vật (đồ vật, di tích của người xưa), Cung đình Huế rõ ràng thuộc loại hình tư liệu hiện vật.

* Vậy, đáp án đúng là:
C. Tư liệu hiện vật

Và cuối cùng là câu hỏi số 5.

Câu 5. Bia đá thuộc loại tư liệu gì?

Bia đá là những tấm đá có khắc chữ, thường ghi lại những sự kiện lịch sử, tên tuổi người, văn bia…

* Hãy phân tích các phương án:
* A. Không thuộc các loại tư liệu nói trên: Sai, bia đá chắc chắn là một loại tư liệu lịch sử.
* B. Tư liệu truyền miệng: Bia đá là vật thể vật chất, không phải là lời nói truyền miệng.
* C. Tư liệu hiện vật: Bia đá là một vật thể vật chất, là một di tích, một công trình do con người tạo ra trong quá khứ. Nó cũng có thể được coi là tư liệu hiện vật.
* D. Tư liệu chữ viết: Trên bia đá có khắc chữ, nên nó chứa đựng thông tin bằng chữ viết.

* Chúng ta cần xác định loại hình chính. Bia đá vừa là một vật thể (hiện vật) lại vừa chứa đựng nội dung chữ viết. Tuy nhiên, trong cách phân loại phổ biến, những gì được khắc ghi trên đá, kim loại, gỗ… mang nội dung chữ viết thì được gọi là “bia ký” và xếp vào loại hình “tư liệu chữ viết”. Mặc dù nó là một “hiện vật”, nhưng yếu tố “chữ viết” là điểm mấu chốt quyết định nó được phân loại như thế nào.

* Dựa vào Sách giáo khoa Lịch sử lớp 6, trang 10, phần “Tư liệu chữ viết” có liệt kê “bia kí”.

* Vì vậy, đáp án chính xác nhất là:
D. Tư liệu chữ viết

Các em đã rõ ràng hơn về các loại tư liệu lịch sử chưa nào? Chúng ta sẽ tiếp tục ôn tập vào buổi học tới nhé. Chúc các em học tốt!