Câu 1. Phát biểu nào sau đây về thường biến là không đúng:

Để trả lời câu hỏi này, chúng ta cần ôn lại khái niệm và đặc điểm của thường biến theo Sách giáo khoa Sinh học lớp 9.

Bước 1: Nhắc lại khái niệm và đặc điểm của thường biến
Thường biến là những biến đổi ở kiểu hình phát sinh trong đời cá thể, dưới ảnh hưởng trực tiếp của môi trường, không di truyền được cho thế hệ sau.

Bước 2: Phân tích từng phương án
A. Là các biến dị đồng loạt theo cùng một hướng.
Đây là một đặc điểm của thường biến. Khi môi trường thay đổi theo một hướng nhất định, các cá thể trong quần thể sẽ có xu hướng biến đổi tương ứng theo hướng đó. Ví dụ: cây trồng trong điều kiện thiếu ánh sáng sẽ vống cao, lá nhạt màu.

B. Thường biến là những biến đổi tương ứng ở điều kiện sống.
Đây là một đặc điểm cốt lõi của thường biến. Sự thay đổi của môi trường sẽ dẫn đến những biến đổi tương ứng trên cơ thể sinh vật.

C. Thường biến có lợi, trung tính, hoặc có hại.
Thường biến có thể có lợi, trung tính hoặc có hại tùy thuộc vào hướng biến đổi đó có phù hợp với điều kiện sống hay không. Tuy nhiên, bản chất của thường biến là thích ứng với môi trường nên thường có xu hướng có lợi hoặc trung tính.

D. Thường xảy ra đối với một nhóm cá thể sống trong cùng một điều kiện giống nhau.
Đây cũng là một đặc điểm của thường biến. Khi một nhóm cá thể cùng loài sống trong cùng một điều kiện môi trường, chúng sẽ có xu hướng có những biến đổi tương ứng giống nhau.

Bước 3: Xác định phát biểu không đúng
Dựa vào các đặc điểm đã phân tích, tất cả các phương án A, B, C, D đều mô tả đúng về thường biến. Tuy nhiên, nếu xét theo ý nghĩa sâu sắc hơn về bản chất, thì một số trường hợp thường biến không hoàn toàn là “đồng loạt theo một hướng”. Có thể có sự khác biệt nhỏ giữa các cá thể.

Tuy nhiên, trong các lựa chọn được đưa ra, chúng ta cần tìm phát biểu không đúng. Quay lại khái niệm, thường biến không di truyền được. Các phương án A, B, D mô tả đúng đặc điểm. Phương án C cũng đúng về mặt khả năng (có lợi, trung tính, có hại), nhưng thường biến có xu hướng thích nghi nên thường có lợi hoặc trung tính.

Xem xét lại đề bài và các phương án, câu hỏi có thể đang nhắm vào việc phân biệt thường biến với đột biến. Đột biến có thể xảy ra ngẫu nhiên, không theo một hướng. Thường biến thì có xu hướng theo hướng môi trường.

Có thể có một sự nhầm lẫn trong việc diễn đạt phương án A. Nếu hiểu “đồng loạt theo cùng một hướng” là tất cả mọi cá thể biến đổi y hệt nhau thì không đúng. Nhưng nếu hiểu là đa số cá thể trong nhóm có xu hướng biến đổi theo cùng một hướng thì là đúng.

Để chắc chắn, chúng ta cần xem xét lại các kiến thức được nhấn mạnh trong sách giáo khoa. Sách giáo khoa nhấn mạnh: “Thường biến là những biến đổi về kiểu hình phát sinh trong đời cá thể, dưới ảnh hưởng trực tiếp của môi trường, không di truyền được cho thế hệ sau. Trong những điều kiện môi trường nhất định, những cá thể cùng loài sẽ có những biến đổi tương ứng.”

Xét lại phương án A: “Là các biến dị đồng loạt theo cùng một hướng.” Điều này khá đúng với thực tế.

Xét lại phương án C: “Thường biến có lợi, trung tính, hoặc có hại.” Điều này cũng đúng. Ví dụ cây mọc trong bóng tối thì vống, đó là có hại cho cây.

Có lẽ câu hỏi này đang có một chút “bẫy” hoặc cách diễn đạt chưa thực sự rõ ràng. Tuy nhiên, nếu ta phải chọn một phát biểu không đúng, thì ta cần xem xét điểm mâu thuẫn nhất.

Hãy xem xét kỹ lại phương án A. “Đồng loạt theo cùng một hướng”. Thường biến có tính định hướng theo môi trường, và xảy ra với nhiều cá thể trong quần thể cùng chịu tác động của môi trường đó. Vậy “đồng loạt” và “theo cùng một hướng” là đặc điểm đúng.

Thế còn phương án C? “Thường biến có lợi, trung tính, hoặc có hại.” Đúng.

Phương án B: “Thường biến là những biến đổi tương ứng ở điều kiện sống.” Đúng.

Phương án D: “Thường xảy ra đối với một nhóm cá thể sống trong cùng một điều kiện giống nhau.” Đúng.

Có thể câu hỏi đang có ý muốn nói đến việc đột biến mới là những biến dị “ngẫu nhiên” và không theo hướng, còn thường biến thì có hướng.

Tuy nhiên, nếu xét các lựa chọn, có vẻ như phương án A là điểm có thể gây tranh cãi nhất nếu hiểu “đồng loạt” quá chặt chẽ. Nhưng trong ngữ cảnh so sánh với đột biến, thì đây là đặc điểm đúng.

Giáo viên có thể đã soạn câu hỏi này để nhấn mạnh sự khác biệt với đột biến. Đột biến thường xảy ra ngẫu nhiên, không định hướng, và có tần số thấp. Thường biến thì có định hướng theo môi trường và xảy ra đồng loạt ở nhóm cá thể.

Sau khi xem xét kỹ lưỡng, có lẽ đề bài đang muốn tìm phát biểu sai.
Thường biến là biến dị không di truyền được.
Đột biến là biến dị di truyền được.

Xem lại phương án A: “Là các biến dị đồng loạt theo cùng một hướng.” Đúng.
Xem lại phương án B: “Thường biến là những biến đổi tương ứng ở điều kiện sống.” Đúng.
Xem lại phương án C: “Thường biến có lợi, trung tính, hoặc có hại.” Đúng.
Xem lại phương án D: “Thường xảy ra đối với một nhóm cá thể sống trong cùng một điều kiện giống nhau.” Đúng.

Có vẻ như câu hỏi này có vấn đề hoặc tôi đang hiểu sai ý. Tuy nhiên, trong chương trình Sinh học 9, đột biến là biến dị ngẫu nhiên, còn thường biến là biến dị có định hướng theo môi trường.

Nếu vậy, phương án A có thể được xem là đúng vì thường biến có xu hướng theo một hướng nhất định của môi trường.

Hãy xem xét lại câu 20, nó có thể làm rõ hơn.
Câu 20: 1- Đột biến, 2- Thường biến.
e- Xuất hiện với tần số thấp một cách ngẫu nhiên và thường có hại. -> Đây là đột biến (1).
d- Phát sinh đồng loạt theo một hướng, tương ứng với điều kiện môi trường -> Đây là thường biến (2).

Vậy thì, phương án A của câu 1: “Là các biến dị đồng loạt theo cùng một hướng.” là ĐÚNG về thường biến.

Có thể câu hỏi đang nhầm lẫn. Tôi sẽ giả định rằng có một phương án sai trong danh sách. Nếu A đúng, B đúng, D đúng, thì C có thể là điểm cần xem xét. Thường biến có xu hướng thích nghi, nên đa số có lợi hoặc trung tính. Tuy nhiên, vẫn có thể có trường hợp có hại.

Rất có thể đề bài muốn kiểm tra xem học sinh có nhầm lẫn giữa thường biến và đột biến hay không. Đột biến là ngẫu nhiên, còn thường biến là theo hướng môi trường.

Nếu ta phải chọn một phát biểu không đúng, và giả sử các phát biểu khác đều đúng, thì có thể phương án A, với từ “đồng loạt”, có thể bị coi là không hoàn toàn đúng nếu có sự biến đổi nhỏ ở từng cá thể. Nhưng trong đa số trường hợp, nó được xem là đặc điểm của thường biến.

Thế nhưng, nếu nhìn vào đáp án của câu 20, thì đặc điểm “Phát sinh đồng loạt theo một hướng, tương ứng với điều kiện môi trường” lại được gán cho thường biến (2). Điều này khẳng định phương án A của câu 1 là ĐÚNG.

Vậy câu hỏi 1 có vấn đề. Tôi sẽ tạm thời bỏ qua câu 1 vì nó có vẻ không rõ ràng hoặc có lỗi.

Câu 20. Sắp xếp các đặc điểm biến dị tương ứng với từng loại biến dị:

Để giải câu này, chúng ta cần phân biệt rõ ràng đặc điểm của Đột biến và Thường biến.

Bước 1: Phân tích từng đặc điểm và xếp vào loại biến dị tương ứng

* a- Những biến đổi kiểu hình phát sinh trong đời cá thể dưới ảnh hưởng trực tiếp của môi trường.
Đây là định nghĩa của Thường biến (2).

* b- Biến dị kiểu hình nên không di truyền được cho thế hệ sau.
Đây là đặc điểm của Thường biến (2).

* c- Biến đổi trong cơ sở vật chất di truyền(ADN,ANST) nên di truyền được
Đây là đặc điểm của Đột biến (1).

* d- Phát sinh đồng loạt theo một hướng, tương ứng với điều kiện môi trường
Đây là đặc điểm của Thường biến (2).

* e- Xuất hiện với tần số thấp một cách ngẫu nhiên và thường có hại.
Đây là đặc điểm của Đột biến (1).

Bước 2: Ghép các đặc điểm với số thứ tự tương ứng
Dựa vào phân tích ở Bước 1:
Đột biến (1) có các đặc điểm: c, e.
Thường biến (2) có các đặc điểm: a, b, d.

Bước 3: So sánh với các phương án đáp án
Ta tìm phương án có dạng: 1. (c, e); 2. (a, b, d).
Phương án B có dạng: 1. c, e; 2. a, b, d.

Đáp án đúng cho Câu 20 là B.

Câu 25. Điền các từ (số lượng, đồng sinh, kiểu gen, môi trường) vào các chỗ trống cho thích hợp:

Để giải câu này, chúng ta cần hiểu về vai trò của các yếu tố di truyền và môi trường trong sự hình thành tính trạng, đặc biệt là sự khác biệt giữa tính trạng chất lượng và tính trạng số lượng. Nghiên cứu trẻ sinh đôi là một phương pháp quan trọng để làm rõ vấn đề này.

Bước 1: Hiểu về nghiên cứu trẻ sinh đôi
Trẻ sinh đôi có thể là sinh đôi cùng trứng (đồng sinh) hoặc sinh đôi khác trứng. Trẻ sinh đôi cùng trứng có kiểu gen giống nhau hoàn toàn. Trẻ sinh đôi khác trứng có kiểu gen khác nhau nhưng có cùng bố mẹ, do đó chia sẻ một phần gen. Nghiên cứu trẻ sinh đôi cùng trứng (đồng sinh) là công cụ đắc lực để phân biệt vai trò của di truyền (kiểu gen) và môi trường.

Bước 2: Phân tích ý nghĩa của câu
Câu nói đề cập đến “Nghiên cứu trẻ…” để hiểu “vai trò của … và vai trò của … đối với sự hình thành tính trạng”. Điều này gợi ý đến việc so sánh ảnh hưởng của hai yếu tố. Các từ cho sẵn là “số lượng”, “đồng sinh”, “kiểu gen”, “môi trường”.

* Từ “đồng sinh” rất phù hợp để điền vào chỗ trống đầu tiên, vì nghiên cứu trẻ đồng sinh là trọng tâm của việc phân biệt vai trò di truyền và môi trường.

* Sau khi nghiên cứu trẻ đồng sinh (kiểu gen giống nhau), chúng ta có thể so sánh sự khác biệt giữa chúng để thấy vai trò của môi trường. Hoặc, chúng ta có thể so sánh chúng với những trẻ không phải sinh đôi để thấy vai trò của kiểu gen. Câu nói “hiểu rõ vai trò của … và vai trò của …” gợi ý hai yếu tố chính là di truyền và môi trường. Trong các từ còn lại, “kiểu gen” đại diện cho yếu tố di truyền, và “môi trường” đại diện cho yếu tố môi trường.

* “Sự ảnh hưởng khác nhau của môi trường đối với tính trạng … và tính trạng chất lượng.” Tính trạng được chia thành hai loại chính: tính trạng số lượng và tính trạng chất lượng. Tính trạng số lượng (ví dụ: chiều cao, cân nặng) thường chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của môi trường. Tính trạng chất lượng (ví dụ: màu mắt, nhóm máu) thường chủ yếu do gen quy định và ít chịu ảnh hưởng của môi trường hơn.

Bước 3: Điền các từ vào chỗ trống và kiểm tra tính hợp lý

Nếu điền theo phương án B:
Nghiên cứu trẻ (1) Đồng sinh giúp người ta hiểu rõ vai trò của (2) kiểu gen và vai trò của (3) môi trường đối với sự hình thành tính trạng, sự ảnh hưởng khác nhau của môi trường đối với tính trạng (4) số lượng và tính trạng chất lượng.

* (1) Đồng sinh: Hợp lý, nghiên cứu trẻ đồng sinh để phân biệt di truyền và môi trường.
* (2) kiểu gen: Hợp lý, để hiểu vai trò của di truyền.
* (3) môi trường: Hợp lý, để hiểu vai trò của môi trường.
* (4) số lượng: Hợp lý, tính trạng số lượng chịu ảnh hưởng lớn của môi trường.

Xem xét các phương án còn lại để khẳng định:
A: (1) Môi trường, (2) số lượng, (3) đồng sinh, (4) kiểu gen -> sai ngay từ đầu.
C: (1) Môi trường, (2) kiểu gen, (3) đồng sinh, (4) số lượng -> sai ngay từ đầu.
D: (1) Đồng sinh, (2) số lượng, (3) môi trường, (4) kiểu gen -> (2) số lượng không hợp lý ở đây, vai trò của kiểu gen mới là quan trọng ở đây.

Vậy, phương án B là hợp lý nhất.

Đáp án đúng cho Câu 25 là B.

Các em về nhà ôn tập kỹ lý thuyết về đột biến và thường biến, cũng như các ví dụ về tính trạng số lượng và chất lượng nhé. Nếu có thắc mắc gì, các em cứ mạnh dạn hỏi cô. Chúc các em học tốt!