Câu 2: Xác định mối quan hệ giữa các sinh vật trong ví dụ sau:

Chúng ta sẽ đi phân tích từng trường hợp một, dựa vào kiến thức đã học về các mối quan hệ sinh thái.

a. Hoa phong lan sống bám trên cành cây lớn để lấy ánh sáng.
Đây là mối quan hệ cộng sinh, cụ thể là quan hệ hợp sinh. Phong lan sống nhờ cây lớn để có vị trí cao, nhận đủ ánh sáng nhưng không lấy đi chất dinh dưỡng hay làm hại cây chủ. Ngược lại, cây chủ cũng không bị ảnh hưởng gì.

b. Chim sáo bắt ve trên người trâu.
Đây là mối quan hệ sinh vật này ăn sinh vật khác, cụ thể là quan hệ ăn – bị ăn. Chim sáo là sinh vật ăn (thức ăn là ve), còn ve là sinh vật bị ăn. Đồng thời, đây còn là một ví dụ của quan hệ hội sinh. Chim sáo được lợi (có thức ăn), trâu không bị hại mà còn có lợi (ve được loại bỏ).

c. Ve hút máu trâu.
Đây là mối quan hệ sinh vật này ăn sinh vật khác, cụ thể là quan hệ vật chủ – vật kí sinh. Ve (vật kí sinh) hút máu của trâu (vật chủ) để sống, làm hại trâu.

d. Cá ép bám vào rùa biển để được đưa đi xa.
Đây là mối quan hệ quan hệ hội sinh. Cá ép được lợi vì được di chuyển đến những vùng nước mới mà không tốn năng lượng. Rùa biển không bị ảnh hưởng gì.

e. Dây tơ hồng sống bám trên cây nhãn, hút chất dinh dưỡng của nhãn để sống.
Đây là mối quan hệ sinh vật này ăn sinh vật khác, cụ thể là quan hệ vật chủ – vật kí sinh. Dây tơ hồng (vật kí sinh) sống nhờ và hút chất dinh dưỡng từ cây nhãn (vật chủ), làm hại cây nhãn.

g. Khuẩn lam tiết các chất độc, gây hại cho các loài sinh vật sống xung quanh.
Đây là mối quan hệ cạnh tranh hoặc sinh vật này chống sinh vật khác. Khuẩn lam tiết chất độc để tiêu diệt hoặc kìm hãm sự phát triển của các sinh vật khác để giành nguồn sống.

h. Các cây bạch đàn sống trong rừng ngọn vươn cao, cành cây sớm rụng.
Đây là mối quan hệ cạnh tranh. Các cây bạch đàn tranh giành ánh sáng. Cây nào vươn cao hơn sẽ nhận được nhiều ánh sáng hơn, cây thấp hơn bị che khuất nên cành sớm rụng và có thể chết đi.

i. Trâu và bò cùng ăn cỏ trên một cánh đồng.
Đây là mối quan hệ cạnh tranh. Trâu và bò cùng sử dụng một nguồn thức ăn là cỏ, do đó chúng sẽ cạnh tranh nhau để giành lấy nguồn thức ăn này.

k. Mèo bắt chuột.
Đây là mối quan hệ sinh vật này ăn sinh vật khác, cụ thể là quan hệ ăn – bị ăn. Mèo là sinh vật ăn (thức ăn là chuột), chuột là sinh vật bị ăn.

l. Trong một ruộng lúa, khi cỏ dại phát triển, năng suất giảm.
Đây là mối quan hệ cạnh tranh. Cỏ dại và cây lúa cạnh tranh lẫn nhau về nước, ánh sáng, chất dinh dưỡng trong đất. Khi cỏ dại phát triển mạnh, chúng sẽ lấy đi những yếu tố này, làm giảm sự phát triển và năng suất của lúa.

m. Số lượng hươu, nai bị số lượng hổ cùng sống (trong một khu rừng) khống chế.
Đây là mối quan hệ sinh vật này ăn sinh vật khác, cụ thể là quan hệ ăn – bị ăn. Hổ ăn hươu nai, do đó số lượng hổ sẽ ảnh hưởng đến số lượng hươu nai. Ngược lại, số lượng hươu nai cũng ảnh hưởng đến số lượng hổ (khi hươu nai ít thì hổ cũng khó tìm được thức ăn).

n. Tảo và nấm sống trong địa y.
Đây là mối quan hệ cộng sinh. Tảo có khả năng quang hợp cung cấp chất hữu cơ cho nấm. Nấm hấp thụ nước và khoáng cho tảo, đồng thời bảo vệ tảo. Cả hai loài cùng có lợi.

Câu 3: Phân biệt quần thể sinh vật, quần xã sinh vật và hệ sinh thái. Cho ví dụ minh họa.

Để phân biệt ba khái niệm này, chúng ta cần nắm rõ đặc điểm của từng cấp độ tổ chức sống.

1. Quần thể sinh vật:
Định nghĩa: Là tập hợp các cá thể cùng loài, sống trong một khoảng không gian nhất định, vào một thời điểm nhất định và có khả năng sinh sản tạo ra các thế hệ mới.
Đặc điểm:
– Các cá thể trong quần thể có quan hệ sinh sản với nhau.
– Có sự tương tác giữa các cá thể trong quần thể (cạnh tranh, hỗ trợ, …).
– Quần thể có các đặc trưng về: thành phần loài (chỉ có 1 loài), giới tính, số lượng, mật độ, phân bố cá thể, tuổi.

Ví dụ minh họa:
– Một đàn cá rô phi trong một ao nuôi.
– Một vạt rừng với toàn cây thông cổ thụ.
– Một đàn kiến trong tổ.

2. Quần xã sinh vật:
Định nghĩa: Là tập hợp nhiều quần thể sinh vật thuộc các loài khác nhau, sinh sống tương tác với nhau trong một khoảng không gian và thời gian nhất định.
Đặc điểm:
– Bao gồm nhiều quần thể thuộc các loài khác nhau.
– Các quần thể có mối quan hệ sinh thái đa dạng (cạnh tranh, ăn – bị ăn, kí sinh – vật chủ, hội sinh, cộng sinh, …).
– Quần xã có các đặc trưng về: thành phần loài, số lượng loài, sự phân bố các loài theo không gian và thời gian, các chuỗi và lưới thức ăn.

Ví dụ minh họa:
– Quần xã sinh vật trong một ao cá: bao gồm quần thể cá, quần thể rong, quần thể tảo, quần thể vi khuẩn, quần thể tôm, cua…
– Quần xã rừng mưa nhiệt đới: bao gồm quần thể các loài cây gỗ lớn, cây bụi, cỏ, chim, thú, côn trùng, vi sinh vật…
– Quần xã rạn san hô: bao gồm các loài san hô, cá, tôm, sao biển, các loài tảo cộng sinh…

3. Hệ sinh thái:
Định nghĩa: Bao gồm quần xã sinh vật và các yếu tố vô sinh (môi trường vật lí) mà quần xã sinh vật đó tồn tại và tương tác.
Đặc điểm:
– Bao gồm cả thành phần vô sinh và hữu sinh (quần xã).
– Có sự tương tác hai chiều giữa sinh vật và môi trường vô sinh.
– Có dòng năng lượng và chu trình vật chất diễn ra bên trong hệ sinh thái.

Ví dụ minh họa:
– Hệ sinh thái ao cá: Bao gồm quần xã sinh vật trong ao (cá, rong, tảo, vi khuẩn, tôm, cua…) và các yếu tố vô sinh như nước, bùn đáy, ánh sáng mặt trời, nhiệt độ…
– Hệ sinh thái rừng: Bao gồm quần xã sinh vật trong rừng (cây cối, động vật, nấm, vi khuẩn…) và các yếu tố vô sinh như đất, nước, không khí, ánh sáng, nhiệt độ…
– Hệ sinh thái sa mạc: Bao gồm các loài sinh vật thích nghi với điều kiện sa mạc (cây xương rồng, lạc đà…) và các yếu tố vô sinh như cát, nắng nóng, gió, lượng nước ít ỏi…

Như vậy, chúng ta có thể thấy rằng:
– Quần thể là cấp độ nhỏ nhất, chỉ gồm các cá thể cùng loài.
– Quần xã là tập hợp nhiều quần thể thuộc các loài khác nhau.
– Hệ sinh thái bao gồm cả quần xã và môi trường vô sinh.

Các em về nhà ôn tập kỹ phần này nhé. Nếu có gì chưa hiểu, cứ mạnh dạn hỏi cô vào tiết học sau. Chúc các em học tốt!