Chất trữ tình là gì? Nêu ví dụ một bài cụ thể nào đó.

Chào các em học sinh yêu quý! Hôm nay, cô trò chúng ta sẽ cùng nhau khám phá một khái niệm rất thú vị và quan trọng trong môn Ngữ văn lớp 7, đó chính là “chất trữ tình”. Các em đã sẵn sàng chưa nào? Chúng ta cùng bắt đầu nhé!

Bước 1: Giải thích khái niệm “Chất trữ tình”

Trước hết, để hiểu “chất trữ tình” là gì, chúng ta hãy cùng phân tích từng từ một nhé:

• Từ “trữ” có nghĩa là “chứa đựng”, “giữ lại” bên trong.
• Từ “tình” có nghĩa là “tình cảm”, “cảm xúc”, “tâm tư”.

Vậy thì, “chất trữ tình” hiểu một cách đơn giản nhất chính là những tình cảm, cảm xúc, tâm tư, suy nghĩ sâu sắc của người viết (hay người nói) được chứa đựng và bộc lộ một cách chân thành, tha thiết trong tác phẩm văn học.

Nói cách khác, khi đọc một bài thơ, một đoạn văn mà các em cảm nhận được rõ rệt tấm lòng, nỗi niềm, sự rung động của tác giả trước một sự vật, hiện tượng nào đó, thì đó chính là chất trữ tình. Nó làm cho tác phẩm trở nên giàu cảm xúc, có hồn và dễ dàng chạm đến trái tim người đọc.

Lý do áp dụng phương pháp này: Cô muốn các em tiếp cận khái niệm một cách dễ hiểu nhất, thông qua việc phân tích từ ngữ và đưa ra định nghĩa ngắn gọn, cụ thể, phù hợp với lứa tuổi và trình độ nhận thức của học sinh lớp 7. Việc này giúp các em nắm bắt bản chất của khái niệm mà không cần đến những lý thuyết phức tạp.

Bước 2: Nêu ví dụ cụ thể và phân tích chất trữ tình trong ví dụ đó

Để các em dễ hình dung hơn, chúng ta hãy cùng đến với một ví dụ rất quen thuộc mà các em đã được học trong chương trình Ngữ văn lớp 7, đó là bài thơ “Tiếng gà trưa” của nhà thơ Xuân Quỳnh.

Bài thơ này là một điển hình rất rõ nét của chất trữ tình. Chúng ta hãy cùng xem xét nhé:

Phân tích:

1. Cảm xúc chủ đạo: Toàn bộ bài thơ là dòng hồi tưởng, là những cảm xúc dạt dào của người cháu (người lính trên đường hành quân) khi bất chợt nghe tiếng gà trưa. Tiếng gà ấy đã khơi gợi cả một bầu trời kỉ niệm về tuổi thơ, về người bà kính yêu và cả tình yêu quê hương đất nước.
2. Thể hiện tình cảm gia đình sâu nặng:
   • Tình yêu thương, nhớ nhung bà: “Tiếng gà trưa / Mang bao nhiêu nỗi niềm / Cháu thương bà, thương lắm”.
   • Những hình ảnh về bà hiện lên đầy giản dị, tần tảo: “Tay bà khum soi trứng”, “Cháu đòi ăn một miếng / Bà chia phần cho cháu”, “Bà lo đàn gà toi”. Tất cả những chi tiết nhỏ nhặt ấy đã khắc họa một người bà vô cùng yêu thương, chăm chút cho cháu và gia đình.
   • Người cháu đã xúc động mạnh mẽ khi nhớ về bà và những kỷ niệm tuổi thơ.
3. Tình yêu quê hương, đất nước:
   • Tiếng gà trưa không chỉ gợi về bà, về tuổi thơ mà còn gắn liền với mục đích chiến đấu cao cả của người lính: “Cháu chiến đấu hôm nay / Vì lòng yêu Tổ quốc / Vì xóm làng thân thuộc / Bà ơi, cũng vì bà / Vì tiếng gà cục tác / Ổ trứng hồng tuổi thơ”.
   • Cảm xúc cá nhân (yêu bà, nhớ tuổi thơ) đã hòa quyện một cách tự nhiên với tình cảm cộng đồng (yêu quê hương, đất nước), tạo nên chiều sâu cho bài thơ.
4. Cách thể hiện cảm xúc: Bài thơ không kể chuyện một cách khô khan mà bộc lộ trực tiếp những rung động của nhân vật trữ tình. Các từ ngữ như “xao động”, “xúc động”, “thương lắm”, “mong ước” đã trực tiếp thể hiện cảm xúc. Bên cạnh đó, các hình ảnh thơ chân thực, giản dị như “ổ trứng hồng”, “chiếc quần chắp vá”, “bếp lửa hồng” cũng góp phần truyền tải cảm xúc một cách tự nhiên và sâu sắc.

Chính nhờ những điều đó mà bài thơ “Tiếng gà trưa” đã thực sự chạm đến trái tim người đọc, khiến chúng ta cũng cảm thấy bồi hồi, xúc động theo dòng cảm xúc của người cháu. Đó chính là “chất trữ tình” được thể hiện một cách tuyệt vời trong tác phẩm này.

Lý do áp dụng phương pháp này: “Tiếng gà trưa” là một bài thơ kinh điển, giàu cảm xúc và đã được học kỹ trong chương trình. Việc chọn một ví dụ quen thuộc giúp các em dễ dàng liên hệ kiến thức đã học, áp dụng lý thuyết vào thực hành và củng cố hiểu biết của mình về “chất trữ tình” một cách hiệu quả.

Cô hy vọng qua bài giảng này, các em đã hiểu rõ hơn về khái niệm “chất trữ tình” và biết cách nhận diện nó trong các tác phẩm văn học nhé! Các em hãy luôn giữ cho tâm hồn mình thật nhạy cảm để cảm nhận được vẻ đẹp của văn chương và cuộc sống!