Chào các em học sinh lớp 7! Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau đi sâu vào phân tích hai câu thơ đầu tiên của bài thơ “Qua Đèo Ngang” của nhà thơ Bà Huyện Thanh Quan. Đây là một tác phẩm kinh điển, giàu sức gợi và chứa đựng những biện pháp tu từ độc đáo.

Yêu cầu của bài tập này là gì ạ?

Yêu cầu của bài tập là chúng ta cần phải chỉ ra được các biện pháp tu từ cú pháp (BPTT) có trong hai câu thơ đầu và phân tích tác dụng của những biện pháp đó.

Hai câu thơ đầu của bài thơ “Qua Đèo Ngang” là gì ạ?

Hai câu thơ đầu tiên của bài thơ “Qua Đèo Ngang” là:

Dèo Ngang với một chiều nóng, cỏ lá xanh uổi sam sam.

Một thân áo chiếu lạc lỗng, thả thiếm giởi diu hoa.

Vậy trong hai câu thơ này có những biện pháp tu từ nào ạ?

Trong hai câu thơ đầu tiên này, chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy một biện pháp tu từ cú pháp rất đặc sắc, đó là biện pháp nhấn mạnh (hoặc phân nhịp, tách ý).

Chúng ta chỉ ra như thế nào để thấy được biện pháp nhấn mạnh ạ?

Các em hãy quan sát cách ngắt nhịp của câu thơ. Mặc dù theo thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật, nhịp thơ truyền thống thường là 4/3 hoặc 3/4, nhưng ở đây, chúng ta thấy có một sự ngắt nhịp đặc biệt, tạo ra những khoảng dừng, những “mảnh” nhỏ hơn trong câu thơ:

Dèo Ngang với một chiều nóng,
cỏ lá xanh uổi sam sam.

Một thân áo chiếu lạc lỗng,
thả thiếm giởi diu hoa.

Sự xuất hiện của dấu phẩy sau “nóng” và “lạc lõng” đã chia câu thơ thành hai phần rõ rệt. Thay vì là một dòng chảy liền mạch, chúng ta có hai hình ảnh, hai trạng thái được tách ra, đặt song song nhau.

Thế còn tác dụng của biện pháp này là gì ạ?

Tác dụng của việc sử dụng biện pháp nhấn mạnh (phân nhịp, tách ý) này rất lớn, các em hãy chú ý:

Thứ nhất: Nhấn mạnh hình ảnh và cảm xúc của thiên nhiên.

Với câu thơ đầu tiên: “Đèo Ngang với một chiều nóng, cỏ lác xanh um xam xam.”

Việc tách ra “Đèo Ngang với một chiều nóng” đã làm nổi bật cái không gian mênh mông, rộng lớn của “Đèo Ngang” và cái bức tranh thời tiết “một chiều nóng” oi ả. Sau đó, hình ảnh “cỏ lác xanh um xam xam” mới hiện ra, gợi lên một màu xanh mướt, trải dài, có phần đơn điệu, hơi buồn. Sự tách bạch này giúp ta cảm nhận rõ hơn cái bao la của khung cảnh và cái sắc xanh có phần tĩnh lặng của cỏ.

Với câu thơ thứ hai: “Một thân áo chiếu lạc lõng, thả thắm chởìu hoa.”

Tương tự, việc tách ra “Một thân áo chiếu lạc lõng” đã tạo ra sự chú ý đặc biệt vào hình ảnh “thân áo chiếu”. “Áo chiếu” là hình ảnh ẩn dụ cho một con người nhỏ bé, đơn độc. “Lạc lõng” càng nhấn mạnh sự cô đơn, không nơi nương tựa. Và rồi, hình ảnh “thả thắm chởìu hoa” hiện lên, gợi lên vẻ đẹp mong manh, yếu ớt, nhưng cũng ẩn chứa sự sống. Sự tách bạch này làm cho hình ảnh “thân áo chiếu” trở nên nổi bật hơn, tương phản với vẻ đẹp của hoa, làm tăng thêm cảm giác cô đơn, lạc lõng của người lữ khách.

Thứ hai: Tạo nhịp điệu riêng, gợi tâm trạng cho người đọc.

Sự ngắt nhịp này không chỉ làm cho hình ảnh thêm rõ nét mà còn tạo ra một nhịp điệu chậm rãi, có phần trầm lắng. Nhịp thơ này phản ánh đúng tâm trạng của nhà thơ khi đặt chân đến một vùng đất lạ, có lẽ là có chút cô đơn, u hoài và suy tư. Cái “chậm” của nhịp thơ như đang hòa quyện với cái “nóng” oi ả của buổi chiều, làm cho cảm giác tĩnh lặng càng thêm sâu lắng.

Thứ ba: Gợi sự liên tưởng, suy ngẫm.

Việc tách ý giúp người đọc dừng lại suy ngẫm về từng hình ảnh, từng chi tiết. Chúng ta có thể liên tưởng đến sự nhỏ bé của con người trước thiên nhiên rộng lớn, sự cô đơn của người khách phương xa khi đi qua một nơi xa lạ. Những hình ảnh này tuy đơn giản nhưng lại gợi lên nhiều tầng ý nghĩa.

Tóm lại, hai câu thơ đầu bài “Qua Đèo Ngang” đã sử dụng biện pháp nhấn mạnh (phân nhịp, tách ý) để làm nổi bật hình ảnh thiên nhiên, khắc họa sâu sắc tâm trạng cô đơn, u hoài của tác giả. Đây là một kỹ thuật rất tinh tế của Bà Huyện Thanh Quan, cho thấy tài năng nghệ thuật của bà.

Các em có câu hỏi nào nữa không ạ?