Các em đã sẵn sàng chưa nào? Chúng ta bắt đầu ngay với bài tập này.

Bước 1: Đọc kỹ đoạn thơ và xác định yêu cầu của đề bài

Trước hết, các em hãy đọc thật chậm và thấu đáo đoạn thơ sau đây:

“Quê hương là vàng hoa bí
Là hồng tím giậu mồng tơi
Là đỏ đôi bờ dâm bụt
Màu hoa sen trắng tinh khôi
Quê hương mỗi người chỉ một
Như là chỉ một mẹ thôi
Quê hương nếu ai không nhớ…”

Yêu cầu của đề bài là: “Chỉ ra và viết một đoạn văn phân tích tác dụng của các biện pháp tu từ được sử dụng trong đoạn thơ”.

Như vậy, chúng ta cần thực hiện hai nhiệm vụ chính:
1. Chỉ ra các biện pháp tu từ có trong đoạn thơ.
2. Phân tích tác dụng của những biện pháp tu từ đó thông qua một đoạn văn.

Bước 2: Chỉ ra các biện pháp tu từ

Bây giờ, chúng ta cùng nhau “soi” thật kỹ từng câu, từng chữ trong đoạn thơ để tìm ra các biện pháp tu từ nhé.

* Quan sát câu thơ đầu tiên: “Quê hương là vàng hoa bí”
Ta thấy, ở đây, nhà thơ đã dùng từ “là” để nối hai hình ảnh: “Quê hương” và “vàng hoa bí”. Đây là biện pháp gì nhỉ? À, đó chính là phép so sánh (hoặc có thể xem là phép ẩn dụ, tùy theo cách hiểu sâu sắc hơn). Quê hương được ví von với một hình ảnh cụ thể, quen thuộc và mang màu sắc tươi đẹp.

* Tiếp theo, câu thứ hai: “Là hồng tím giậu mồng tơi”
Tương tự, nhà thơ lại tiếp tục sử dụng từ “là” để liên kết “Quê hương” với hình ảnh “hồng tím giậu mồng tơi”. Một lần nữa, ta nhận ra phép so sánh (hoặc ẩn dụ) đang được sử dụng.

* Câu thứ ba: “Là đỏ đôi bờ dâm bụt”
Và cứ thế, “Quê hương” lại được ví với màu đỏ thắm của hoa dâm bụt hai bên bờ. Đây vẫn là phép so sánh (hoặc ẩn dụ).

* Câu thứ tư: “Màu hoa sen trắng tinh khôi”
Ở đây, nhà thơ trực tiếp đưa vào hình ảnh “màu hoa sen trắng tinh khôi”. Tuy không dùng từ “là”, nhưng về mặt ý nghĩa, nó vẫn gợi lên sự liên tưởng đến quê hương. Có thể xem đây là sự tiếp nối của phép so sánh/ẩn dụ, hoặc là sự tô đậm thêm nét đẹp giản dị, trong sáng của quê hương.

* Đến câu thứ năm và thứ sáu: “Quê hương mỗi người chỉ một / Như là chỉ một mẹ thôi”
Nhà thơ dùng từ “như là” để so sánh quê hương với mẹ. “Quê hương” và “mẹ” đều là những gì thiêng liêng, duy nhất, không thể thay thế. Đây rõ ràng là một phép so sánh.

* Câu cuối cùng: “Quê hương nếu ai không nhớ…”
Câu thơ này gợi lên một câu hỏi tu từ, một lời nhắn nhủ đầy day dứt.

Như vậy, trong đoạn thơ này, chúng ta thấy nổi bật các biện pháp tu từ sau:
* Phép so sánh (hoặc ẩn dụ) được sử dụng điệp điệp lại lại ở các câu đầu để ví von quê hương với những hình ảnh cụ thể, giàu màu sắc, quen thuộc.
* Phép so sánh ở hai câu tiếp theo để khẳng định sự thiêng liêng, duy nhất của quê hương.
* Có thể xem xét yếu tố liệt kê (vàng hoa bí, hồng tím giậu mồng tơi, đỏ đôi bờ dâm bụt, màu hoa sen trắng tinh khôi) để làm nổi bật sự phong phú, đa dạng của hình ảnh quê hương.
* Yếu tố câu hỏi tu từ ở cuối đoạn.

Bước 3: Phân tích tác dụng của các biện pháp tu từ

Sau khi đã chỉ ra các biện pháp tu từ, bây giờ chúng ta sẽ đi vào phân tích tác dụng của chúng trong việc khắc họa hình ảnh quê hương và thể hiện tình cảm của nhà thơ.

Các em hãy nghe cô gợi ý cách viết một đoạn văn phân tích nhé. Chúng ta sẽ lần lượt đi qua từng biện pháp tu từ và nêu lên ý nghĩa, tác dụng của nó.

Bắt đầu nào!

Trong đoạn thơ trên, nhà thơ Đỗ Trung Quân đã sử dụng rất thành công phép so sánh (hoặc ẩn dụ) một cách độc đáo và giàu sức gợi.
Việc lặp đi lặp lại cấu trúc “Quê hương là…” ở những câu thơ đầu tiên: “Quê hương là vàng hoa bí / Là hồng tím giậu mồng tơi / Là đỏ đôi bờ dâm bụt” đã tạo nên một chuỗi hình ảnh cụ thể, gần gũi, mang màu sắc tươi tắn, rực rỡ. Màu vàng của hoa bí, màu hồng tím của giàn mồng tơi, màu đỏ thắm của hoa dâm bụt hai bên bờ – tất cả đều là những hình ảnh quen thuộc trong khung cảnh làng quê Việt Nam. Chính cách ví von này đã giúp người đọc hình dung một cách sinh động, sống động về quê hương, không còn là một khái niệm trừu tượng mà trở nên cụ thể, thân thuộc, thấm đẫm vào ký ức tuổi thơ.
Tiếp đó, hình ảnh “Màu hoa sen trắng tinh khôi” lại tô điểm thêm cho bức tranh quê hương bằng vẻ đẹp thanh cao, trong sáng, thuần khiết, gợi lên sự yêu mến, trân trọng.
Đặc biệt, phép so sánh “Quê hương mỗi người chỉ một / Như là chỉ một mẹ thôi” là một nét bút tài hoa, sâu sắc. Mẹ là người cho ta sự sống, nuôi dưỡng ta khôn lớn, là tình yêu thương vô bờ bến, là người duy nhất trên đời. Bằng cách ví quê hương như mẹ, nhà thơ đã khẳng định giá trị thiêng liêng, quý báu và không gì thay thế được của quê hương. Tình cảm quê hương được nâng lên thành một tình yêu sâu nặng, gắn bó như tình mẫu tử.
Câu thơ “Quê hương nếu ai không nhớ…” tuy ngắn ngủi nhưng lại mang sức gợi lớn, đó là lời nhắc nhở, là lời nhắn nhủ đầy day dứt, thể hiện nỗi băn khoăn, lo lắng trước nguy cơ con người có thể quên đi cội nguồn, quê hương mình.
Nhờ những biện pháp tu từ trên, đoạn thơ không chỉ vẽ nên một bức tranh quê hương tươi đẹp, giàu sức sống mà còn thể hiện sâu sắc tình yêu quê hương tha thiết, mãnh liệt của tác giả, đồng thời lay động tình cảm yêu mến, gắn bó với quê hương trong lòng người đọc.

Bước 4: Kiểm tra và hoàn thiện đoạn văn

Sau khi đã viết xong, các em hãy đọc lại đoạn văn của mình một lần nữa. Xem xét xem đã đầy đủ ý chưa, cách diễn đạt có mạch lạc, trôi chảy không, và đặc biệt là đã trả lời đúng yêu cầu của đề bài chưa nhé.

Như vậy là chúng ta đã hoàn thành bài tập rồi đấy các em ạ. Cô hy vọng qua bài học này, các em không chỉ nắm vững kiến thức về biện pháp tu từ mà còn thêm yêu quê hương, đất nước của mình.

Nếu có bất kỳ câu hỏi nào, các em đừng ngần ngại hỏi cô nhé!