Chúng ta đã được tìm hiểu về hai con đường thoát hơi nước chính: qua khí khổng và qua cutin. Bài tập hôm nay sẽ tập trung vào cường độ thoát hơi nước qua cutin. Để làm được bài tập này, các em cần nhớ lại những kiến thức đã học về cấu tạo lá và vai trò của từng bộ phận.

Chúng ta sẽ phân tích từng phương án để tìm ra đáp án chính xác nhất.

Bắt đầu với phương án A: “Mạnh ở lá non, giảm dần ở lá trưởng thành và ngưng ở lá già”.

Các em hãy nhớ lại cấu tạo của lá non. Lá non thường có lớp cutin mỏng, thậm chí còn chưa phát triển hoàn chỉnh. Lớp cutin này có vai trò là một lớp sáp bảo vệ, giúp hạn chế sự mất nước. Vì vậy, nếu lớp cutin mỏng thì khả năng thoát hơi nước qua đây sẽ cao hơn so với khi lớp cutin dày. Tuy nhiên, thoát hơi nước qua cutin nói chung là một quá trình yếu so với qua khí khổng. Liệu nó có mạnh ở lá non không? Chúng ta cần xem xét thêm các phương án khác.

Bây giờ, chúng ta xét đến lá trưởng thành. Khi lá phát triển, lớp cutin sẽ dày lên để bảo vệ lá khỏi những tác động của môi trường, đồng thời cũng giảm thiểu sự mất nước không cần thiết. Do đó, cường độ thoát hơi nước qua cutin ở lá trưởng thành sẽ có xu hướng giảm so với lá non (nếu lá non có lớp cutin chưa hoàn thiện).

Cuối cùng, chúng ta xem xét lá già. Ở lá già, quá trình sinh trưởng và trao đổi chất đã chậm lại. Lớp cutin thường rất dày và có thể có các lớp tế bào chết tích tụ, làm cho việc thoát hơi nước qua đây càng trở nên hạn chế hơn nữa. Việc “ngưng” ở lá già có thể là một sự khái quát hóa, có nghĩa là cường độ thoát hơi nước qua cutin ở lá già là rất thấp, gần như không đáng kể.

Vậy, với nhận định này, phương án A có vẻ hợp lý.

Tiếp theo, chúng ta xem xét phương án B: “Mạnh ở lá non, giảm dần ở lá trưởng thành và lá già”.

Phương án này có điểm tương đồng với phương án A ở hai giai đoạn đầu. Tuy nhiên, nó nói rằng cường độ thoát hơi nước giảm dần ở lá trưởng thành và lá già. Điều này phù hợp với sự phát triển của lớp cutin dày lên theo thời gian.

Cuối cùng, chúng ta phân tích phương án C: “Yếu ở lá non, tăng dần ở lá trưởng thành và mạnh ở lá già”.

Chúng ta đã phân tích ở trên rằng lá non thường có lớp cutin mỏng hơn lá trưởng thành. Do đó, cường độ thoát hơi nước qua cutin ở lá non có thể cao hơn (hoặc ít nhất là không yếu hơn) so với lá trưởng thành nếu lớp cutin chưa phát triển đầy đủ. Việc nói “yếu ở lá non” có vẻ không chính xác hoàn toàn. Hơn nữa, việc cường độ thoát hơi nước “tăng dần ở lá trưởng thành và mạnh ở lá già” đi ngược lại với kiến thức về sự dày lên của lớp cutin và sự suy giảm hoạt động sinh lý ở lá già. Do đó, phương án C có khả năng cao là sai.

Bây giờ, chúng ta cần tổng hợp lại và đưa ra kết luận. Thoát hơi nước qua cutin là một quá trình quan trọng nhưng diễn ra với cường độ thấp hơn nhiều so với qua khí khổng. Lớp cutin có vai trò chính là hạn chế sự mất nước.

Chúng ta hãy suy nghĩ kỹ hơn về lá non. Mặc dù lớp cutin mỏng hơn, nhưng có thể hoạt động trao đổi chất, bao gồm cả sự bốc hơi nước, vẫn đang diễn ra mạnh mẽ. Tuy nhiên, “mạnh” ở đây là so với chính nó ở các giai đoạn sau, chứ không phải mạnh theo nghĩa chung về sự thoát hơi nước của cả lá (vốn chủ yếu qua khí khổng).

Cân nhắc lại vai trò của cutin là hạn chế thoát hơi nước.
Lá non: Lớp cutin mỏng. Khả năng mất nước qua cutin có thể cao hơn so với lá trưởng thành và già nếu xét riêng về ảnh hưởng của độ dày cutin.
Lá trưởng thành: Lớp cutin dày hơn, hạn chế thoát hơi nước.
Lá già: Lớp cutin dày nhất, hoạt động sinh lý giảm, thoát hơi nước qua cutin rất yếu hoặc có thể coi là gần như ngưng lại.

Xét lại phương án A: “Mạnh ở lá non, giảm dần ở lá trưởng thành và ngưng ở lá già”.
Nếu “mạnh ở lá non” được hiểu là cường độ thoát hơi nước qua cutin cao nhất ở giai đoạn này do lớp cutin mỏng nhất, và sau đó giảm dần khi lá trưởng thành và già đi, thì phương án này có vẻ hợp lý.

Tuy nhiên, chúng ta cần lưu ý rằng cường độ thoát hơi nước qua cutin luôn thấp hơn so với qua khí khổng. Có thể cách diễn đạt “mạnh” ở đây đang gây nhầm lẫn.

Chúng ta hãy tìm hiểu sâu hơn về đặc điểm của thoát hơi nước qua cutin.
Thoát hơi nước qua cutin diễn ra liên tục, không phụ thuộc vào việc đóng mở khí khổng. Cường độ thoát hơi nước qua cutin phụ thuộc chủ yếu vào độ dày của lớp cutin. Lớp cutin càng dày thì cường độ thoát hơi nước qua cutin càng thấp.

Với kiến thức này, chúng ta có thể phân tích lại:
Lá non: Lớp cutin thường mỏng.
Lá trưởng thành: Lớp cutin dày lên.
Lá già: Lớp cutin dày nhất.

Do đó, cường độ thoát hơi nước qua cutin sẽ:
Ở lá non (cutin mỏng): Cao nhất trong ba giai đoạn.
Ở lá trưởng thành (cutin dày hơn): Thấp hơn lá non.
Ở lá già (cutin dày nhất): Thấp nhất, có thể coi là rất yếu hoặc gần như ngưng lại.

Như vậy, chúng ta có thể nhận định rằng cường độ thoát hơi nước qua cutin sẽ giảm dần từ lá non đến lá già.

Bây giờ chúng ta xem lại các phương án.
Phương án A: Mạnh ở lá non, giảm dần ở lá trưởng thành và ngưng ở lá già.
Phương án B: Mạnh ở lá non, giảm dần ở lá trưởng thành và lá già.

Điểm khác biệt giữa A và B là “ngưng ở lá già” so với “lá già” ở phương án B. “Ngưng” mang tính tuyệt đối hơn. Thực tế, ở lá già, hoạt động trao đổi chất rất thấp, lớp cutin rất dày, nên cường độ thoát hơi nước qua cutin là cực kỳ thấp, có thể coi là gần như bằng không.

Trong các sách giáo khoa Sinh học lớp 11 hiện hành, khi nói về cường độ thoát hơi nước qua cutin theo giai đoạn phát triển của lá, người ta thường nhấn mạnh sự giảm dần.

Chúng ta hãy xem xét một cách tổng quát hơn. Thoát hơi nước qua cutin là một quá trình bốc hơi nước qua bề mặt biểu bì, chịu sự chi phối của lớp cutin. Lớp cutin có chức năng chính là chống mất nước. Do đó, khi lá non, lớp cutin chưa phát triển đầy đủ, khả năng mất nước qua đây có thể cao hơn. Khi lá trưởng thành và già, lớp cutin dày lên, khả năng mất nước bị hạn chế mạnh mẽ.

Giữa phương án A và B, phương án A sử dụng từ “ngưng ở lá già” có vẻ mô tả chính xác hơn về cường độ thoát hơi nước qua cutin ở giai đoạn cuối này, vì nó đã giảm đến mức rất thấp. Phương án B chỉ nói “giảm dần” chung chung cho cả lá trưởng thành và lá già.

Tuy nhiên, nếu xét theo nghĩa “mạnh” ở lá non là cao nhất so với các giai đoạn sau, và giảm dần.

Cô xin chốt lại: Thoát hơi nước qua cutin là một phần của tổng lượng nước thoát ra khỏi cây. Cường độ của nó phụ thuộc vào độ dày lớp cutin. Lá non có lớp cutin mỏng, nên khả năng thoát hơi nước qua cutin cao hơn so với lá trưởng thành và già (khi lớp cutin dày lên). Ở lá già, hoạt động sinh lý giảm, lớp cutin dày nhất, nên cường độ thoát hơi nước qua cutin rất thấp, có thể xem như ngưng lại.

Vì vậy, phương án A là đáp án chính xác nhất.

Đáp án: A