Chào các em, cô là giáo viên Ngữ Văn lớp 9. Hôm nay, cô sẽ hướng dẫn các em phân tích một chi tiết nghệ thuật rất đặc sắc trong tác phẩm “Chuyện người con gái Nam Xương” của Nguyễn Dữ, đó chính là hình ảnh “cái chiếu”. Đây là một chi tiết nhỏ nhưng lại chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa sâu sắc, góp phần tạo nên giá trị cho tác phẩm.

Chúng ta sẽ cùng nhau phân tích chi tiết, từng bước một nhé.

Bước 1: Xác định vị trí và bối cảnh xuất hiện của chi tiết ‘cái chiếu’

Chi tiết ‘cái chiếu’ xuất hiện ở phần cuối của tác phẩm, trong cảnh Trương Sinh lập đàn giải oan cho Vũ Nương bên bến Hoàng Giang. Sau khi nghe Phan Lang kể lại chuyện Vũ Nương ở dưới thủy cung, Trương Sinh vô cùng hối hận, đã “bèn theo lời, lập một đàn tràng ba ngày đêm ở bến sông”. Trong khung cảnh đó, chàng cho người “đốt hương khói nghi ngút, rồi rải một chiếc chiếu cạp điều xuống giữa dòng”.

Bước 2: Phân tích các tầng ý nghĩa của hình ảnh ‘cái chiếu’

Để hiểu được đặc điểm của chi tiết này, chúng ta cần phân tích nó ở cả nghĩa thực và nghĩa biểu tượng.

1. Ý nghĩa thực:

Trước hết, cái chiếu là một vật dụng vô cùng quen thuộc trong đời sống người Việt Nam xưa, thường được dùng để ngồi, để nằm, để sum họp gia đình. Trong đàn tràng giải oan, việc rải chiếc chiếu xuống thể hiện sự trang trọng, là nơi để mời gọi linh hồn người đã khuất trở về.

2. Ý nghĩa biểu tượng sâu sắc:

Đây mới là phần quan trọng nhất mà chúng ta cần tập trung. Cái chiếu ở đây không còn là một vật dụng bình thường mà đã trở thành một chi tiết nghệ thuật mang nhiều ý nghĩa:

Thứ nhất, cái chiếu là biểu tượng cho sự sum vầy, cho mái ấm gia đình.
Chiếc chiếu là nơi gia đình quây quần bên nhau. Hành động rải chiếu của Trương Sinh thể hiện một niềm mong mỏi tột cùng: chàng muốn đón vợ trở về, muốn tái lập lại một không gian gia đình dù chỉ là trong tưởng tượng. Chiếc chiếu đó giống như một “ngôi nhà” nhỏ mà Trương Sinh dựng lên giữa dòng sông để chờ đợi người vợ thân yêu.

Thứ hai, cái chiếu thể hiện niềm mong mỏi, sự hối hận và tấm lòng thành của Trương Sinh.
Trương Sinh rải chiếu không phải như một nghi lễ thông thường. Hành động này chứa đựng tất cả sự ăn năn, hối cải muộn màng của chàng. Chàng chuẩn bị một nơi trang trọng, sạch sẽ, ấm áp nhất để mong vợ tha thứ và quay về. Chiếc chiếu là vật chứng cho tấm lòng thành của Trương Sinh lúc này.

Thứ ba, và đây là ý nghĩa sâu sắc nhất, cái chiếu khắc sâu bi kịch “âm dương cách biệt”, sự tan vỡ không thể hàn gắn.
Đây chính là đặc điểm làm nên giá trị đỉnh cao của chi tiết. Các em hãy chú ý: Vũ Nương đã hiện về, “ngồi trên một chiếc kiệu hoa, theo sau có đến năm mươi chiếc xe cờ tán, võng lọng, rực rỡ đầy sông”. Nàng nói vọng vào: “Thiếp cảm ơn đức của chàng, thiếp chẳng thể trở về nhân gian được nữa”.
Và điều quan trọng là: Vũ Nương chỉ xuất hiện ở giữa dòng sông, lúc ẩn lúc hiện, nói lời từ biệt rồi biến mất. Nàng không hề bước lên chiếc chiếu mà Trương Sinh đã rải.
Chiếc chiếu được rải ở mép nước, thuộc về cõi trần (dương thế). Còn Vũ Nương lại ở giữa dòng, thuộc về cõi âm (thủy cung). Khoảng cách từ Vũ Nương đến chiếc chiếu chính là khoảng cách không thể vượt qua giữa hai cõi âm – dương. Hạnh phúc đã vĩnh viễn nằm ngoài tầm tay, sự đoàn tụ là không thể. Chiếc chiếu sum vầy vẫn còn đó, nhưng trống trải, lạnh lẽo, trở thành chứng nhân cho sự chia ly vĩnh viễn. Nó tô đậm bi kịch đến tận cùng: người còn sống thì hối hận, người đã chết thì được giải oan, nhưng gia đình thì mãi mãi tan vỡ.

Bước 3: Đánh giá giá trị nghệ thuật của chi tiết

Từ những phân tích trên, chúng ta có thể rút ra kết luận về giá trị của chi tiết này:

– Tô đậm bi kịch của tác phẩm: Chi tiết cái chiếu đã đẩy bi kịch của câu chuyện lên đến đỉnh điểm, cho thấy sự tan vỡ hạnh phúc là không thể cứu vãn, để lại dư âm xót xa trong lòng người đọc.

– Góp phần thể hiện tư tưởng nhân đạo: Tác giả Nguyễn Dữ vừa cảm thông cho khát vọng đoàn tụ của Trương Sinh, vừa xót thương cho số phận bi thảm của Vũ Nương. Hạnh phúc dù trong tầm tay cũng không thể nào nắm giữ được nữa.

– Cho thấy tài năng của tác giả: Chỉ bằng một chi tiết rất nhỏ, rất đời thường, Nguyễn Dữ đã gửi gắm được những ý nghĩa vô cùng sâu sắc, tạo ra những khoảng trống để người đọc suy ngẫm, tưởng tượng.

Tổng kết:

Như vậy, đặc điểm của “cái chiếu” trong “Chuyện người con gái Nam Xương” không phải là đặc điểm vật chất, mà là đặc điểm của một chi tiết nghệ thuật giàu sức gợi. Nó vừa là biểu tượng của khát vọng đoàn tụ, của sự hối cải, vừa là chứng nhân khắc sâu bi kịch chia lìa âm dương vĩnh viễn.

Cô hy vọng qua bài phân tích chi tiết này, các em sẽ biết cách chú ý và giải mã những chi tiết nghệ thuật đắt giá khi học các tác phẩm văn học khác. Chúc các em học tốt