Chào các em học sinh yêu quý của cô! Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu một khía cạnh sâu sắc trong đời sống tâm hồn con người, đó là “lòng tham”. Lòng tham là một bản tính vốn có, tiềm ẩn trong mỗi chúng ta, nhưng khi nó bị đẩy đến cực đoan, nó có thể gây ra những hậu quả khôn lường, dẫn đến bi kịch cho cả bản thân và những người xung quanh. Trong chương trình Ngữ văn 12, chúng ta đã được tiếp xúc với rất nhiều tác phẩm văn học phản ánh chân thực và sâu sắc về lòng tham của con người. Hôm nay, cô sẽ giúp các em hệ thống lại các dẫn chứng tiêu biểu về lòng tham thông qua một số tác phẩm mà chúng ta đã học.

Bước 1: Khái quát về “lòng tham”

Lòng tham, về cơ bản, là sự ham muốn thái quá, không có điểm dừng đối với một điều gì đó, có thể là tiền bạc, của cải, quyền lực, danh vọng, hay thậm chí là hạnh phúc của người khác. Nó thường đi kèm với sự ích kỷ, bất chấp đạo lý, lương tâm để đạt được mục đích của mình. Trong văn học, lòng tham thường được thể hiện qua hành động, lời nói, suy nghĩ của nhân vật, hoặc qua hệ thống các mối quan hệ xã hội.

Bước 2: Các dẫn chứng cụ thể từ tác phẩm Ngữ văn 12

1. Truyện Kiều (Nguyễn Du)

Trong “Truyện Kiều”, Nguyễn Du đã khắc họa một bức tranh toàn cảnh về xã hội phong kiến đầy rẫy bất công, nơi mà lòng tham trở thành động lực chi phối hành động của không ít nhân vật. Lòng tham ở đây biểu hiện dưới nhiều dạng thức khác nhau và gây ra vô vàn bi kịch cho cuộc đời Thúy Kiều:

a. Tham lam tiền bạc, của cải:

• Mã Giám Sinh: Hắn ta là một kẻ buôn người chuyên nghiệp đội lốt thư sinh. Lòng tham tiền bạc đã khiến hắn bất chấp đạo lý, lừa gạt gia đình Kiều để mua Kiều về làm vợ lẽ cho Tú Bà, biến Kiều thành món hàng để trao đổi, kiếm lời. Nguyễn Du đã khắc họa bản chất kệch cỡm, thô tục của hắn ngay từ lần đầu xuất hiện, cho thấy sự đối lập giữa bề ngoài và bản chất tham lam:

  “Ghế trên ngồi tót sỗ sàng,
  
  Buồng the mới mở rèm đào vừa vén.”
  Hắn đến nhà Kiều không phải để cưới hỏi chân chính mà là để định giá, săm soi một “món hàng”, thể hiện sự coi rẻ phẩm giá con người.

• Tú Bà: Mụ là chủ lầu xanh, hiện thân của sự tàn nhẫn và lòng tham không đáy. Mụ xem con người như những công cụ kiếm tiền. Kiều là một “công cụ” đắc lợi, nên mụ ra sức bóc lột, hành hạ, dùng mọi thủ đoạn để buộc Kiều phải tiếp khách, phải bán thân. Đối với Tú Bà, nhân phẩm, nỗi đau của Kiều không có giá trị bằng số tiền mà Kiều mang lại. Lòng tham tiền đã biến mụ thành một quỷ dữ không hơn không kém.
• Bạc Bà, Bạc Hạnh: Cặp đôi này cũng là những kẻ buôn người xảo quyệt. Chúng dùng vẻ ngoài tử tế, ngon ngọt để dụ dỗ Kiều, sau đó lừa bán Kiều vào lầu xanh lần thứ hai. Lòng tham đã che mờ lương tri, khiến chúng không từ thủ đoạn để trục lợi trên thân phận đau khổ của người khác, chỉ nhằm mục đích kiếm lời mà không mảy may nghĩ đến hậu quả.

b. Tham lam quyền lực, địa vị và sắc dục:

• Hồ Tôn Hiến: Hắn là một quan lại cấp cao nhưng lại vô cùng tham lam, xảo quyệt. Hắn lợi dụng chức quyền để vơ vét của cải, lại còn có thói háo sắc. Khi Kiều bị bắt, hắn dùng quyền lực để ép buộc Kiều phải vào hầu hạ, đàn hát, sau đó lại dùng mưu hèn kế bẩn để lừa Kiều vào chốn lầu xanh lần nữa bằng cách giả vờ gả Kiều cho thổ quan. Lòng tham quyền lực, địa vị và sắc dục đã biến hắn thành một tên quan lại tàn ác, làm tan nát cuộc đời Kiều.

2. Vợ chồng A Phủ (Tô Hoài)

Trong tác phẩm này, Tô Hoài đã vạch trần bộ mặt thối nát của chế độ phong kiến miền núi Tây Bắc, mà ở đó, lòng tham là một trong những nguyên nhân chính gây nên bao cảnh đời khổ cực, tối tăm cho người lao động:

a. Tham lam quyền lực và của cải:

• Thống lí Pá Tra: Ông ta là một kẻ giàu có và có quyền lực bậc nhất vùng Hồng Ngài. Lòng tham của Thống lí Pá Tra không chỉ dừng lại ở việc có nhiều ruộng đất, nhiều trâu bò mà còn ở việc muốn sở hữu con người. Hắn lợi dụng tục lệ tảo hôn, tục lệ cúng trình ma để ràng buộc Mị, biến Mị thành con dâu gạt nợ, thành một nô lệ không công trong nhà mình.

  “Mỗi năm, Pá Tra đem về đàng nhà Thống lí mấy chục nương ngô, mấy chục nương lúa.”
  Câu văn này cho thấy rõ sự giàu có dựa trên bóc lột sức lao động của người khác. Hắn bóc lột Mị và A Phủ đến tận xương tủy, xem họ như tài sản vô tri vô giác, chỉ biết làm việc và không có quyền sống, quyền tự do. Sự giàu có của hắn được xây dựng trên sự bóc lột tàn nhẫn, không mảy may động lòng trắc ẩn.

• A Sử: Con trai của Thống lí Pá Tra, cũng là một kẻ tham lam và tàn bạo. Hắn tham lam sắc dục, coi Mị như một món đồ chơi có thể tùy ý hành hạ, đánh đập để thỏa mãn thú tính và quyền lực của một kẻ được chiều chuộng. Hắn đối xử với Mị như một súc vật, đánh đập, hành hạ Mị dã man chỉ vì những lí do nhỏ nhặt, hay đơn thuần là để thỏa mãn sự ngông cuồng của mình:

  “A Sử vác Mị lên lưng, cắp Mị vào buồng, đóng cửa lại.”
  Hành động này cho thấy sự chiếm hữu tàn nhẫn, coi thường thân phận người khác của A Sử. Lòng tham và sự ngông cuồng của A Sử càng làm nổi bật sự tàn bạo của giai cấp thống trị.

3. Hồn Trương Ba, da hàng thịt (Lưu Quang Vũ)

Vở kịch này không chỉ phê phán những nghịch lí trong cuộc sống mà còn khéo léo lồng ghép phê phán những biểu hiện của lòng tham dưới dạng thức tinh vi hơn:

a. Tham lam vật chất, dục vọng thấp hèn:

• Hồn Trương Ba trong xác hàng thịt: Mặc dù Trương Ba vốn là một người thanh cao, nhưng khi nhập vào xác hàng thịt, ông đã phải vật lộn với những cám dỗ của lòng tham vật chất và dục vọng tầm thường. Những ham muốn ăn uống, những dục vọng bản năng của xác hàng thịt đã dần xâm chiếm, làm tha hóa phần hồn thanh cao của Trương Ba. Điều này được thể hiện rõ qua lời thoại đầy tính đấu tranh nội tâm của xác hàng thịt với hồn Trương Ba:

  “Ông phải đứng lên, nhìn thẳng vào mặt tôi! Và nghe rõ đây: Tôi là cái thân xác thô phàm, tục tĩu này đây! … Ông cứ bám chặt lấy tôi, để tồn tại. Ông thích thú những món ăn mà tôi ưa, ông thích ngắm những cô hàng xóm.”
  Đây là một dạng lòng tham vi tế hơn, tham lam hưởng thụ vật chất, khiến con người dần đánh mất giá trị cao đẹp của mình, rơi vào tình trạng sống giả tạo, không còn là chính mình.

• Lí trưởng: Tuy không xuất hiện nhiều, nhưng nhân vật Lí trưởng trong vở kịch cũng đại diện cho một loại lòng tham nhỏ nhen, vặt vãnh. Ông ta chỉ quan tâm đến việc kiếm chác tiền bạc từ việc phân xử các vụ kiện tụng, không quan tâm đến sự đúng sai, công lí. Lòng tham tiền bạc đã làm biến chất những người có trách nhiệm trong xã hội, biến công lý thành một trò đùa.

Phần Kết Luận:

Các em thân mến, qua những dẫn chứng từ các tác phẩm văn học lớp 12 như “Truyện Kiều”, “Vợ chồng A Phủ” và “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”, chúng ta có thể thấy rằng lòng tham là một căn bệnh dai dẳng trong xã hội, tồn tại ở mọi tầng lớp, mọi hình thái. Nó không chỉ tàn phá cuộc đời của những nạn nhân mà còn làm băng hoại nhân cách của chính những kẻ mang lòng tham. Văn học đã giúp chúng ta nhận diện rõ hơn bản chất và hậu quả của lòng tham, từ đó nhắc nhở mỗi chúng ta cần phải sống có đạo đức, biết trân trọng giá trị con người và tránh xa những cám dỗ của vật chất, quyền lực tầm thường.

Cô hi vọng bài học hôm nay sẽ giúp các em củng cố kiến thức và có thêm cái nhìn sâu sắc về một vấn đề xã hội quan trọng. Hẹn gặp lại các em trong những bài học tiếp theo!