Chào em, cô rất vui khi nhận được câu hỏi của em. Đây là một câu hỏi rất hay và cơ bản, giúp chúng ta nắm vững kĩ năng đọc hiểu, đặc biệt là với chương trình Ngữ Văn lớp 11.

Để nhận biết một văn bản thuộc thể loại nghị luận, em có thể dựa vào những dấu hiệu đặc trưng sau đây. Cô sẽ trình bày từng bước để em dễ hình dung và áp dụng khi làm bài nhé.

1. Dấu hiệu về mục đích của văn bản

Đây là dấu hiệu quan trọng nhất. Em hãy tự hỏi: “Tác giả viết văn bản này để làm gì?”.

Nếu mục đích chính của văn bản là để thuyết phục người đọc, người nghe đồng tình với một quan điểm, tư tưởng, một ý kiến nào đó về một vấn đề trong đời sống, xã hội hoặc văn học, thì đó chính là văn bản nghị luận. Mục đích này khác hẳn với văn bản tự sự (kể một câu chuyện) hay miêu tả (tái hiện sự vật, con người).

2. Dấu hiệu về nội dung: Hệ thống luận điểm, lí lẽ và dẫn chứng

Một khi đã xác định mục đích là thuyết phục, em hãy tìm xem tác giả thuyết phục bằng cách nào. Nội dung của văn bản nghị luận luôn được tổ chức thành một hệ thống chặt chẽ, bao gồm:

• Vấn đề nghị luận: Là vấn đề, câu hỏi lớn mà văn bản tập trung bàn luận, làm sáng tỏ. Thường được nêu ra ở phần mở đầu.
• Luận điểm: Là những ý kiến, quan điểm chính của người viết về vấn đề nghị luận. Luận điểm thường là những câu văn mang tính khẳng định hoặc phủ định, thể hiện rõ tư tưởng của tác giả. Một bài văn nghị luận thường có một luận điểm chính và nhiều luận điểm phụ để làm rõ cho luận điểm chính.
• Lí lẽ: Là những lời giải thích, phân tích, lập luận để làm sáng tỏ cho luận điểm. Lí lẽ trả lời cho câu hỏi “Vì sao luận điểm đó lại đúng?”.
• Dẫn chứng: Là những bằng chứng cụ thể, xác thực được lấy từ thực tế đời sống, lịch sử, hoặc từ tác phẩm văn học để chứng minh cho lí lẽ là đúng đắn và luận điểm là đáng tin cậy. Dẫn chứng trả lời cho câu hỏi “Căn cứ vào đâu để nói như vậy?”.

Khi đọc một văn bản, nếu em nhận ra được hệ thống “Luận điểm – Lí lẽ – Dẫn chứng” này thì chắc chắn đó là văn bản nghị luận.

3. Dấu hiệu về hình thức, bố cục

Văn bản nghị luận thường có bố cục 3 phần rất rõ ràng và mạch lạc:

• Mở bài: Trực tiếp giới thiệu vấn đề cần nghị luận.
• Thân bài: Triển khai các luận điểm, sử dụng lí lẽ và dẫn chứng để làm sáng tỏ vấn đề. Các đoạn văn trong phần thân bài được liên kết với nhau một cách logic, chặt chẽ.
• Kết bài: Tổng kết, khẳng định lại vấn đề đã nghị luận, đôi khi có thể nêu ra bài học nhận thức hoặc phương hướng hành động.

Sự mạch lạc, chặt chẽ trong lập luận từ đầu đến cuối là một dấu hiệu hình thức rất dễ nhận thấy.

4. Dấu hiệu về ngôn ngữ và phương thức biểu đạt

• Ngôn ngữ: Ngôn ngữ trong văn bản nghị luận mang tính chính xác, giàu lí lẽ và có sức thuyết phục cao. Em sẽ thường thấy các câu khẳng định, câu phủ định, câu hỏi tu từ, các từ ngữ nối thể hiện quan hệ logic (ví dụ: do đó, tuy nhiên, thật vậy, nói tóm lại…). Giọng văn thường đĩnh đạc, nghiêm túc, thể hiện quan điểm một cách rõ ràng, dứt khoát.
• Phương thức biểu đạt: Phương thức biểu đạt chính là nghị luận. Tuy nhiên, để bài viết sinh động và có sức thuyết phục hơn, người viết thường kết hợp nghị luận với các phương thức khác như miêu tả, tự sự (kể một câu chuyện nhỏ làm dẫn chứng), biểu cảm (thể hiện cảm xúc, thái độ). Việc nhận ra sự kết hợp này cũng là một cách để xác định thể loại.

TÓM LẠI:

Khi đọc một văn bản trong phần đọc hiểu, em hãy thử tìm câu trả lời cho các câu hỏi sau:
– Tác giả có đang cố gắng thuyết phục mình về một điều gì đó không?
– Tác giả có đưa ra các ý kiến chính (luận điểm) không?
– Tác giả có dùng lí lẽ (vì sao) và dẫn chứng (bằng chứng đâu) để bảo vệ ý kiến đó không?
– Bố cục văn bản có rõ ràng, mạch lạc không?

Nếu câu trả lời hầu hết là “Có”, em có thể tự tin kết luận đó là văn bản nghị luận.

Chúc em học tốt và luôn tự tin khi làm bài đọc hiểu nhé!