Hôm nay, cô trò chúng ta sẽ cùng nhau “giải mã” hai đề đọc hiểu thú vị. Các em hãy chú ý lắng nghe và ghi chép để hiểu sâu hơn về cách phân tích thơ, các biện pháp tu từ và những thông điệp ý nghĩa mà tác giả gửi gắm nhé!

***

### ĐỀ 1: CHIỀU THU QUÊ HƯƠNG (Huy Cận)

Chúng ta hãy cùng nhau đọc lại đoạn thơ một lần nữa để cảm nhận vẻ đẹp và không khí mà nhà thơ Huy Cận đã vẽ nên.

I. ĐỌC HIỂU (6.0 điểm)

Đọc đoạn thơ sau : CHIỀU THU QUÊ HƯƠNG

Chiều thu trong, lá trúc vờn đẹp quá.
Lá mía xanh nhung quạt vào mái rạ
Tiếng lao xao như ai ngả nón chào.
Hoa mướp cuối mùa vàng rực như sao,
Giếng trong lẻo, trời xanh in thăm thẳm.
Chiều thu quê hương sao mà đằm thắm!
Tôi bước giữa vườn, bạn với hàng cau
Hút nắng tơ vàng như những đài cao
Đứng lồng lộng, thu tiếng chiều vàng rợi.
Vồng khoai lang xòe lá ra nằm sưởi
Cùng với gà mẹ xòe cánh ấp con.

Ở trước sân nhà mấy đống gạch son,
Hố vôi trắng nằm đợi ngày xây dựng.
Trời thu trong em bé cười má ửng;
Như cây sai mẹ đứng giữa chùm con.
Chiều thu vàng vàng rực cả tâm hồn
Của đất nước đang bồi da thắm thịt.
Gió biển mặn thổi về đây tha thiết;
Những con chim phơi phới cánh, chiều thu
Náo nức như triều, êm ả như ru…
                              Cẩm Phả , tháng 9.1958
(Theo Chiều thu quê hương, Huy Cận)

Ghi chú: Huy Cận sáng tác “Chiều thu quê hương” năm 1958 in trong tập thơ Trời mỗi ngày lại sáng, 1958. Bài thơ toát lên vẻ đẹp nên thơ, yên bình của buổi chiều thu khi miền Bắc đã sạch bóng quân thù.

Hướng dẫn giải:

Câu 1. (0.75 điểm) Bài thơ được viết theo thể thơ nào?

Để xác định thể thơ, chúng ta cần quan sát số chữ (tiếng) trong mỗi câu và cách gieo vần. Nhìn vào đoạn thơ, các em có thể thấy số chữ trong mỗi câu không cố định mà khá linh hoạt (có câu 7 chữ, câu 8 chữ, câu 9 chữ…). Cách gieo vần cũng không theo một khuôn mẫu nhất định như lục bát hay song thất lục bát mà khá tự do, chủ yếu là vần chân ở cuối câu. Đây là đặc điểm của một thể thơ quen thuộc trong thơ ca hiện đại Việt Nam.

Trả lời: Bài thơ được viết theo thể thơ hiện đại (thơ tự do) với số tiếng và cách gieo vần linh hoạt.

Câu 2. (0.75 điểm) Em hãy chỉ ra cách gieo vần trong các câu thơ sau:
“Chiều thu trong, lá trúc vờn đẹp quá.
Lá mía xanh nhung quạt vào mái rạ
Tiếng lao xao như ai ngả nón chào.
Hoa mướp cuối mùa vàng rực như sao”

Để tìm cách gieo vần, chúng ta tập trung vào tiếng cuối cùng của mỗi dòng thơ.

Trả lời:

Trong các câu thơ trên, tác giả đã sử dụng vần chân (vần được gieo ở cuối mỗi dòng thơ) và vần liền (các tiếng cuối của hai dòng thơ liên tiếp vần với nhau).

• Tiếng “quá” (dòng 1) vần với tiếng “rạ” (dòng 2).
• Tiếng “chào” (dòng 3) vần với tiếng “sao” (dòng 4).

Câu 3. (1.5 điểm) Nêu tác dụng của biện pháp tu từ so sánh trong 2 câu thơ sau:
“Hoa mướp cuối mùa vàng rực như sao,
Giếng trong lẻo, trời xanh in thăm thẳm.”

Trước hết, chúng ta cần xác định biện pháp so sánh nằm ở đâu. Các em thấy rõ biện pháp so sánh ở câu thơ đầu tiên.

Trả lời:

• Trong câu thơ “Hoa mướp cuối mùa vàng rực như sao“: Biện pháp so sánh “vàng rực như sao” làm cho hình ảnh hoa mướp trở nên sống động, lung linh, nổi bật vẻ đẹp rực rỡ, tươi sáng ngay cả khi đã cuối mùa. Đồng thời, nó còn gợi liên tưởng đến sự giản dị, gần gũi nhưng vẫn tỏa sáng của cảnh vật quê hương.
• Câu thơ “Giếng trong lẻo, trời xanh in thăm thẳm” không sử dụng biện pháp tu từ so sánh. Tuy nhiên, nó dùng các từ ngữ gợi tả mạnh mẽ (“trong lẻo”, “xanh thăm thẳm”) để đặc tả sự trong trẻo, tinh khiết và sâu thẳm của giếng nước, bầu trời, góp phần khắc họa bức tranh chiều thu thanh bình, khoáng đạt và đầy sức sống.

Câu 4. (1.5 điểm) Qua bài thơ, tác giả muốn gửi tới người đọc những thông điệp gì?

Để trả lời câu hỏi này, các em cần dựa vào nội dung, hình ảnh, cảm xúc của bài thơ và cả phần “Ghi chú” về bối cảnh sáng tác. Bài thơ được sáng tác khi miền Bắc đã được giải phóng, đang bước vào giai đoạn xây dựng hòa bình.

Trả lời:

Qua bài thơ “Chiều thu quê hương”, tác giả Huy Cận muốn gửi gắm đến người đọc nhiều thông điệp ý nghĩa:

1. Tình yêu và niềm tự hào về quê hương, đất nước: Bài thơ vẽ nên một bức tranh chiều thu bình dị nhưng tràn đầy sức sống và vẻ đẹp đằm thắm của làng quê Việt Nam, từ đó khơi gợi tình yêu sâu sắc và niềm tự hào về mảnh đất quê hương.
2. Niềm tin vào cuộc sống hòa bình và công cuộc xây dựng đất nước: Trong bối cảnh miền Bắc vừa sạch bóng quân thù, bài thơ thể hiện sự lạc quan, tin tưởng vào một tương lai tươi sáng, vào sức sống mới của đất nước đang trong quá trình “bồi da thắm thịt”.
3. Khát vọng về một cuộc sống yên bình, hạnh phúc: Những hình ảnh giản dị, quen thuộc (hoa mướp, cây cau, vồng khoai, gà mẹ ấp con, em bé cười) mang đến cảm giác ấm áp, bình yên, thể hiện khát vọng về một cuộc sống hạnh phúc, no đủ sau chiến tranh.

Câu 5 (1.5 điểm) Hãy trình bày suy nghĩ của em về trách nhiệm với quê hương sau khi đọc bài thơ trên. (viết đoạn văn khoảng 3 – 5 câu văn).

Đây là câu hỏi yêu cầu các em liên hệ bản thân, bày tỏ cảm xúc và suy nghĩ của mình. Hãy nhớ lại thông điệp của bài thơ và bối cảnh sáng tác (xây dựng đất nước sau hòa bình) để làm bài nhé.

Trả lời:

Đoạn thơ “Chiều thu quê hương” của Huy Cận đã gợi trong em niềm yêu mến sâu sắc đối với vẻ đẹp thanh bình của làng quê Việt Nam. Từ những hình ảnh thân thuộc, em nhận ra trách nhiệm của mình trong việc gìn giữ và phát huy những giá trị ấy. Trách nhiệm đó trước hết là ra sức học tập, rèn luyện để trang bị kiến thức và kỹ năng, góp phần xây dựng đất nước ngày càng vững mạnh, “bồi da thắm thịt” như lời thơ. Đồng thời, em cũng cần ý thức bảo vệ môi trường, văn hóa truyền thống để vẻ đẹp quê hương luôn trường tồn và phát triển.

Câu 6: Nêu chủ đề bài thơ và căn cứ xác định chủ đề.

Chủ đề là ý chính, tư tưởng cốt lõi mà bài thơ muốn truyền tải. Chúng ta sẽ dựa vào nội dung, cảm xúc, hình ảnh và cả thông tin bổ trợ để xác định.

Trả lời:

Chủ đề bài thơ: Tình yêu quê hương, đất nước; niềm lạc quan, tin tưởng vào cuộc sống hòa bình và công cuộc xây dựng đất nước sau chiến tranh.

Căn cứ xác định chủ đề:

• Nội dung miêu tả: Bài thơ tập trung khắc họa bức tranh buổi chiều thu ở làng quê miền Bắc Việt Nam với những hình ảnh thiên nhiên, cuộc sống bình dị, trong trẻo, giàu sức sống như lá trúc, lá mía, hoa mướp, giếng nước, hàng cau, vồng khoai, gà mẹ ấp con, em bé cười.
• Cảm xúc chủ đạo: Toàn bài thấm đượm cảm xúc “đằm thắm”, “vàng rực cả tâm hồn”, “tha thiết”, “náo nức như triều, êm ả như ru”, thể hiện sự yêu mến, trân trọng vẻ đẹp quê hương và niềm vui, niềm hy vọng vào tương lai.
• Tư tưởng, ý nghĩa: Bài thơ không chỉ dừng lại ở việc ngợi ca vẻ đẹp thiên nhiên mà còn mở rộng ra ý nghĩa về sự “bồi da thắm thịt” của đất nước, của cuộc sống mới sau khi miền Bắc đã được giải phóng, sạch bóng quân thù (theo ghi chú).
• Ngôn ngữ và hình ảnh: Sử dụng nhiều từ ngữ gợi hình, gợi cảm, biện pháp tu từ so sánh, nhân hóa để làm nổi bật vẻ đẹp nên thơ, yên bình, tràn đầy sức sống của cảnh vật và con người.

***

### ĐỀ 2: KHÔNG CÓ GÌ TỰ ĐẾN ĐÂU CON (Nguyễn Đăng Tấn)

Bây giờ, chúng ta sẽ cùng phân tích một bài thơ mang tính triết lý, lời nhắn nhủ của cha dành cho con, rất gần gũi với lứa tuổi của các em.

I. ĐỌC – HIỂU ( 4,0 điểm):

Đọc văn bản sau:

KHÔNG CÓ GÌ TỰ ĐẾN ĐÂU CON

Không có gì tự đến đâu con
Quả muốn ngọt phải tháng ngày tích nhựa
Hoa sẽ thơm khi trải qua nắng lửa
Mùa bội thu trải một nắng hai sương.

Không có gì tự đến dẫu bình thường
Phải bằng cả đôi tay và nghị lực
Như con chim suốt ngày chọn hạt
Năm tháng bao dung nhưng khắc nghiệt lạ kì.

Dẫu bây giờ bố mẹ – đôi khi
Có nặng nhẹ yêu thương và giận dỗi
Có roi vọt khi con hư và dối
Thương yêu con đâu đồng nghĩa với chiều.

Đường con đi dài rộng rất nhiều
Năm tháng nụ xanh giữ cây vươn thẳng
Trời xanh đấy, nhưng chẳng bao giờ lặng
Chỉ có con mới nâng nổi chính mình.

Chẳng có gì tự đến – Hãy đinh ninh.

           (Trích Lời ru vầng trăng, Nguyễn Đăng Tấn, NXB Lao Động, 2000, tr.42)

* Chú thích:        – Nguyễn Đăng Tấn là một nhà báo, một nhà thơ với phong cách thơ bình dị nhưng giàu chất triết lí, thể hiện những suy ngẫm, trăn trở về tình yêu thương, về lẽ sống của con người.    
 – Bài thơ “Không có gì tự đến đâu con”, được nhà thơ Nguyễn Đăng Tấn viết tặng con là Nguyễn Đăng Tiến vào khoảng năm 1995, khi Tiến đang học lớp 3. Bài thơ được in trong tập thơ “Lời ru vầng trăng”, xuất bản năm 2000.

Hướng dẫn giải:

Câu 1 (0,5 điểm). Xác định thể thơ được sử dụng trong văn bản trên.

Tương tự như đề 1, chúng ta sẽ đếm số chữ trong mỗi dòng và quan sát cách gieo vần.

Trả lời: Bài thơ được viết theo thể thơ tám chữ, với một số câu linh hoạt có 9 chữ, gieo vần chân không theo quy tắc cố định.

Câu 2 (0,5 điểm). Trong khổ thơ sau, theo tác giả, để được đón nhận những điều tốt đẹp thì người con cần phải có những điều gì?
 Không có gì tự đến, dẫu bình thường.         
Phải bằng cả đôi tay và nghị lực                          
Như con chim suốt ngày chọn hạt                         
Năm tháng bao dung nhưng khắc nghiệt lạ kì.   

Hãy đọc kỹ khổ thơ thứ hai và tìm những từ khóa nói về sự nỗ lực, cố gắng.

Trả lời:

Để được đón nhận những điều tốt đẹp, theo tác giả, người con cần phải có:

• “đôi tay” (thể hiện sự hành động, lao động, làm việc cụ thể).
• “nghị lực” (thể hiện ý chí, quyết tâm, sự kiên trì vượt qua khó khăn).
• Sự cần mẫn, siêng năng, kiên trì, không ngừng nghỉ giống như hình ảnh “con chim suốt ngày chọn hạt”.

Câu 3 (1,0 điểm). Nêu tác dụng của một biện pháp tu từ điệp ngữ được sử dụng trong hai khổ thơ:
Không có gì tự đến đâu con
Quả muốn ngọt phải tháng ngày tích nhựa
Hoa sẽ thơm khi trải qua nắng lửa
Mùa bội thu trải một nắng hai sương.

Không có gì tự đến dẫu bình thường
Phải bằng cả đôi tay và nghị lực
Như con chim suốt ngày chọn hạt
Năm tháng bao dung nhưng khắc nghiệt lạ kì

Điệp ngữ là sự lặp lại một từ, một cụm từ, hoặc một câu. Trong hai khổ thơ này, các em dễ dàng nhận ra cụm từ nào được lặp lại.

Trả lời:

Biện pháp tu từ điệp ngữ được sử dụng là cụm từ “Không có gì tự đến” (lặp lại ở đầu khổ 1 và khổ 2).

Tác dụng:

• Nhấn mạnh, khẳng định chân lí: Việc lặp lại cụm từ này giúp nhấn mạnh sâu sắc một chân lí, một bài học cuộc sống quan trọng: mọi thành quả, mọi điều tốt đẹp trong cuộc sống đều không tự nhiên mà có, mà phải đánh đổi bằng sự nỗ lực, cố gắng không ngừng.
• Tạo ấn tượng sâu sắc: Điệp ngữ làm cho thông điệp trở nên mạnh mẽ, dễ ghi nhớ và in sâu vào tâm trí người đọc (và người con), giúp họ ý thức rõ hơn về giá trị của lao động và sự phấn đấu.
• Tạo nhịp điệu, tăng tính thuyết phục: Góp phần tạo nhịp điệu cho bài thơ, đồng thời thể hiện giọng điệu khuyên răn, nhắc nhở ân cần nhưng dứt khoát của người cha.

Câu 4 (1,0 điểm). Em hãy nêu ý nghĩa của câu thơ cuối:
                                          Chẳng có gì tự đến – Hãy đinh ninh.

Câu cuối cùng thường mang tính tổng kết, khẳng định. Hãy chú ý đến cụm từ “đinh ninh”.

Trả lời:

Câu thơ cuối “Chẳng có gì tự đến – Hãy đinh ninh” mang ý nghĩa như một lời khẳng định chắc chắn, đanh thép và là lời căn dặn sâu sắc, nghiêm túc của người cha dành cho con.

• “Chẳng có gì tự đến“: là sự đúc kết toàn bộ tư tưởng của bài thơ, một lần nữa khẳng định triết lý sống về sự nỗ lực, rằng thành công không bao giờ là kết quả của sự may mắn hay thụ động chờ đợi.
• “Hãy đinh ninh“: là lời nhắn nhủ, yêu cầu người con phải ghi nhớ thật kỹ, khắc cốt ghi tâm bài học này. Nó thể hiện mong muốn của người cha rằng con mình sẽ luôn sống có ý chí, biết phấn đấu và tự lập.

Câu thơ là lời răn dạy có giá trị triết lí sâu sắc, là kim chỉ nam mà người cha muốn con mang theo suốt cuộc đời.

Câu 5 (1,0 điểm). Từ suy ngẫm của tác giả trong khổ thơ thứ ba, em hãy rút ra bài học cho bản thân. Yêu cầu: Trình bày chi tiết, dùng HTML cơ bản (