Chào các em, hôm nay chúng ta sẽ cùng nhau phân tích một đoạn trích rất hay trong bài thơ “Nói với em” của nhà thơ Vũ Quân Phương. Đây là một bài thơ giàu hình ảnh và cảm xúc, chắc chắn sẽ mang lại nhiều điều thú vị cho chúng ta.

Chúng ta sẽ đi vào từng câu hỏi một.

Câu 1: Xác định thể thơ của bài thơ trên?

Để xác định thể thơ, chúng ta cần quan sát số tiếng trong mỗi câu và cách gieo vần.

Các em hãy đếm số tiếng trong từng câu thơ nhé:
– Khổ 1: 8 tiếng, 8 tiếng, 8 tiếng, 8 tiếng.
– Khổ 2: 8 tiếng, 8 tiếng, 8 tiếng, 8 tiếng.
– Khổ 3: 8 tiếng, 8 tiếng, 8 tiếng, 8 tiếng.

Như vậy, các câu thơ đều có 8 tiếng. Bây giờ, chúng ta hãy xem xét cách gieo vần:
– Khổ 1: “lộng gió” (vần “ô”), “chim hay” (vần “ay”), “trong lá” (vần “a”), “vừa bay” (vần “ay”). Vần “ay” ở câu 2 và câu 4.
– Khổ 2: “kể chuyện” (vần “uyên”), “bà tiên” (vần “uyên”), “bảy dặm” (vần “âm”), “rất hiền” (vần “uyên”). Vần “uyên” ở câu 1, 2, 4.
– Khổ 3: “cha mẹ” (vần “e”), “từng ngày” (vần “ay”), “vất vả” (vần “a”), “ra ngay” (vần “ay”). Vần “ay” ở câu 2 và 4.

Cách gieo vần ở đây chủ yếu là vần chân (vần ở cuối câu). Tuy nhiên, để xác định thể thơ chính xác nhất, chúng ta cần nhớ lại các thể thơ đã học. Với số tiếng đều đặn là 8 tiếng trong mỗi câu và cách gieo vần linh hoạt, bài thơ này thuộc thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật hay còn gọi là thất bát. Tuy nhiên, trong chương trình lớp 10, chúng ta thường gọi chung là thể thơ tám chữ hoặc thất ngôn bát cú khi có đủ 8 câu. Với đoạn trích này, mỗi khổ có 4 câu, chúng ta có thể nhận định đây là một phần của thể thơ tám chữ.
Tuy nhiên, xét kĩ hơn, các khổ thơ trên đều có 4 câu, mỗi câu 8 chữ, và có cách gieo vần chân theo quy tắc quen thuộc của thơ lục bát biến thể hoặc thơ tám chữ. Trong chương trình lớp 10, ta thường gọi đây là thơ tám chữ.

Câu 2: Chỉ ra điểm tương đồng trong câu thơ mở đầu của ba khổ thơ trên?

Các em hãy nhìn vào câu thơ đầu tiên của mỗi khổ:
– Khổ 1: “Nếu nhắm mắt trong vườn lộng gió”
– Khổ 2: “Nếu nhắm mắt nghe bà kể chuyện”
– Khổ 3: “Nếu nhắm mắt nghĩ về cha mẹ”

Điểm tương đồng rõ nhất mà chúng ta thấy là cụm từ “Nếu nhắm mắt” được lặp lại ở đầu mỗi khổ thơ. Đây là một cách lặp cấu trúc quen thuộc, tạo nhịp điệu và nhấn mạnh ý đồ của tác giả.

Câu 3: Khi nhắm mắt, “em” sẽ thấy được những gì? Theo anh chị, cụm động từ “nhắm mắt” ẩn dụ cho điều gì?

Chúng ta lần lượt xem xét từng khổ thơ để trả lời câu hỏi này.

* Trong khổ thơ thứ nhất: Khi nhắm mắt, “em” sẽ nghe được “nhiều tiếng chim hay”, nghe tiếng “lích rích chim sâu trong lá”, và tiếng chim “chìa vôi vừa hót vừa bay”. Điều này cho thấy thế giới tự nhiên sống động qua thính giác.

* Trong khổ thơ thứ hai: Khi nhắm mắt, “em” sẽ nhìn thấy “các bà tiên”, “chú bé đi hài bảy dặm”, “Quả thị thơm”, “cô Tấm rất hiền”. Đây là những hình ảnh quen thuộc từ những câu chuyện cổ tích, truyện dân gian mà em có thể đã được nghe bà kể.

* Trong khổ thơ thứ ba: Khi nhắm mắt, “em” sẽ nghĩ về “cha mẹ”, về công ơn “nuôi em khôn lớn từng ngày”, sự “sớm khuya vất vả” của cha mẹ.

Như vậy, khi nhắm mắt, “em” có thể trải nghiệm thế giới âm thanh của thiên nhiên, thế giới tưởng tượng từ cổ tích và thế giới tình cảm thiêng liêng với cha mẹ.

Bây giờ, chúng ta bàn về ẩn dụ của cụm động từ “nhắm mắt”.
“Nhắm mắt” theo nghĩa đen là hành động khép mí mắt lại. Tuy nhiên, trong ngữ cảnh này, nó mang ý nghĩa sâu sắc hơn.
Cụm động từ “nhắm mắt” ở đây có thể ẩn dụ cho:
* Sự suy tư, trầm ngâm, tập trung vào thế giới nội tâm: Khi không bị chi phối bởi những tác động bên ngoài qua thị giác, con người có thể đi sâu vào suy nghĩ, cảm xúc của mình.
* Sự hồi tưởng, ký ức: Nhắm mắt giúp ta gợi nhớ lại những hình ảnh, kỷ niệm đã qua.
* Sự tưởng tượng, sáng tạo: Thế giới trong tâm trí, thế giới của những điều chưa thấy, chưa từng trải qua có thể hiện lên khi ta nhắm mắt.
* Sự đón nhận những giá trị tinh thần: Thay vì nhìn bằng mắt thường, ta cảm nhận những điều tốt đẹp, thiêng liêng bằng cả trái tim và khối óc.

Câu 4: Việc tác giả nêu ra một loạt những hình ảnh các bà tiên, chú bé đi hài bảy dặm, quả thị thơm, cô Tấm trong khổ thơ thứ hai mang lại hiệu quả nghệ thuật gì?

Việc tác giả chọn lọc và liệt kê những hình ảnh quen thuộc, giàu sức gợi từ thế giới cổ tích, truyện dân gian trong khổ thơ thứ hai mang lại nhiều hiệu quả nghệ thuật:

* Tạo không khí huyền ảo, lung linh, đậm chất cổ tích: Những hình ảnh “bà tiên”, “chú bé đi hài bảy dặm” (trong truyện Thạch Sanh), “quả thị thơm” (gắn với sự tích cây Khế hoặc truyện Tấm Cám), “cô Tấm rất hiền” (nhân vật quen thuộc) đã gắn liền với tuổi thơ của nhiều thế hệ. Chúng gợi lên một thế giới mộng mơ, đẹp đẽ, đầy phép màu.

* Khơi gợi những kỷ niệm đẹp đẽ, tuổi thơ trong sáng: Những câu chuyện cổ tích là một phần ký ức tuổi thơ không thể thiếu của mỗi người. Việc nhắc lại chúng giúp người đọc, đặc biệt là người em trong bài thơ, hồi tưởng lại những giây phút hồn nhiên, vui tươi khi được nghe bà kể chuyện, được đắm mình trong thế giới thần tiên ấy.

* Nhấn mạnh sức mạnh của lời kể, của văn hóa dân gian: Tác giả cho thấy lời kể của bà, những câu chuyện dân gian có sức mạnh phi thường, có thể “mở ra” cả một thế giới kỳ diệu ngay cả khi ta nhắm mắt. Điều này khẳng định giá trị bền vững của văn hóa truyền miệng.

* Gợi sự tương phản tinh tế: Những hình ảnh kỳ ảo, lung linh của cổ tích tương phản với thực tại, nơi em đang cần được vỗ về, yêu thương. Điều này càng làm nổi bật vai trò của bà, của những câu chuyện trong việc nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ.

Câu 5: Trình bày cảm nhận về khổ thơ cuối của đoạn trích ở phần đọc hiểu bằng đoạn văn (khoảng 150 chữ).

Khổ thơ cuối cùng của đoạn trích mang đến một cảm xúc lắng đọng, sâu sắc về tình phụ tử, mẫu tử. Khi nhắm mắt, “em” không chỉ bước vào thế giới của thiên nhiên hay cổ tích, mà còn quay về với cội nguồn yêu thương của mình. Hình ảnh “cha mẹ đã nuôi em khôn lớn từng ngày” cùng với sự “sớm khuya vất vả” gợi lên một bức tranh chân thực về sự hy sinh thầm lặng của đấng sinh thành. Tác giả đã rất tinh tế khi đặt sự vất vả ấy ngay sau hình ảnh “mắt nhắm rồi, lại mở ra ngay”, như một lời nhắc nhở rằng dù có đắm chìm trong thế giới nào, thì tình yêu thương và trách nhiệm với cha mẹ luôn hiện hữu, thôi thúc ta phải trân trọng và ghi nhớ công ơn ấy. Khổ thơ đã chạm đến trái tim người đọc, làm bừng tỉnh những giá trị đạo đức thiêng liêng nhất.

Như vậy, chúng ta đã cùng nhau đi qua tất cả các câu hỏi của đoạn trích này. Các em về nhà ôn tập và chuẩn bị cho những bài học tiếp theo nhé!