Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau “giải mã” một bài tập rất thú vị về phép liên kết trong văn bản, một kỹ năng quan trọng giúp các em viết văn hay và lập luận chặt chẽ hơn. Như các em đã biết, văn bản không phải là những câu rời rạc, mà là một khối thống nhất được tạo nên bởi các câu, các đoạn có mối liên hệ chặt chẽ với nhau về nội dung và hình thức. Những mối liên hệ đó được tạo ra nhờ các phép liên kết.

Có nhiều loại phép liên kết, nhưng các em cần nắm vững một số phép cơ bản sau:

• Phép lặp: Lặp lại một từ, một cụm từ, hoặc một câu để nhấn mạnh hoặc duy trì đối tượng được nhắc đến.
• Phép thế: Dùng các từ ngữ như đại từ (nó, anh, chị, ấy…), trạng từ (đó, đây, thế, vậy…) để thay thế cho một từ ngữ, một cụm từ hoặc một ý đã có ở câu trước.
• Phép nối: Dùng các từ ngữ có tác dụng nối như quan hệ từ (và, nhưng, thì, mà, nếu, bởi vì, do đó, tuy nhiên, vì vậy,…) hoặc các cụm từ nối (mặt khác, hơn nữa, vả lại, tóm lại, nói tóm lại,…) để nối các câu, các đoạn.
• Phép liên tưởng (liên kết ngữ nghĩa): Dùng các từ ngữ đồng nghĩa, trái nghĩa, hoặc các từ ngữ cùng trường liên tưởng (có mối quan hệ về nghĩa) để nối kết.

Bây giờ, chúng ta hãy cùng phân tích từng ngữ liệu một nhé!

***

a) Đề bài:

[…] Đích đi làm, tôi buôn bán, may ra có gây được chút vốn liếng làm ăn để sau này có con cái đỡ lo. Cứ thế này mãi thì rồi biết liệu thế nào? Còn chú, chúng tôi định sẽ để cho chú cái trường này, để chú kiếm thêm một chút.(Nam Cao)

– Phép liên kết: Liên kết thế (phép thế)

– Từ ngữ thể hiện phép liên kết: “thế này”

– Giải thích: Các em để ý câu “Cứ thế này mãi thì rồi biết liệu thế nào?”. Từ “thế này” ở đây không chỉ là một từ đơn thuần mà nó có tác dụng thay thế cho toàn bộ nội dung của câu đứng trước đó, tức là cái “hoàn cảnh Đích đi làm, tôi buôn bán, may ra có gây được chút vốn liếng…” Cái việc dùng “thế này” giúp cho câu văn gọn gàng hơn, không cần phải lặp lại cả một đoạn dài, đồng thời tạo ra sự liên kết chặt chẽ về mặt ý nghĩa giữa hai câu. Ngoài ra, từ “Còn” trong “Còn chú” cũng là một phép nối, giúp chuyển ý và giới thiệu đối tượng mới, nhưng “thế này” là một ví dụ rất rõ ràng về phép thế.

***

b) Đề bài:

Trường học của chúng ta là trường học của chế độ dân chủ nhân dân, nhằm mục đích đào tạo những công dân và cán bộ tốt, những người chủ tương lai của nước nhà. Về mọi mặt, trường học của chúng ta phải hơn hẳn trường học của thực dân phong kiến.

Muốn được như thế thì thầy giáo, học trò và cán bộ phải cố gắng hơn nữa để tiến bộ hơn nữa.

(Hồ Chí Minh – Về vấn đề giáo dục)

– Phép liên kết: Liên kết thế (phép thế)

– Từ ngữ thể hiện phép liên kết: “như thế”

– Giải thích: Các em hãy nhìn vào câu “Muốn được như thế thì thầy giáo, học trò và cán bộ phải cố gắng hơn nữa để tiến bộ hơn nữa.” Cụm từ “như thế” ở đây được dùng để thay thế cho toàn bộ ý ở câu đứng trước: “Trường học của chúng ta phải hơn hẳn trường học của thực dân phong kiến”. Bác Hồ đã dùng “như thế” để chỉ mục tiêu mà trường học phải đạt được, từ đó dẫn dắt đến điều kiện để đạt được mục tiêu đó. Việc này giúp cho lời văn mạch lạc, chặt chẽ và không bị lặp từ. Trong đoạn này, còn có phép lặp từ “trường học của chúng ta” nhưng “như thế” là phép thế rất rõ ràng, đóng vai trò quan trọng trong việc nối kết ý.

***

c) Đề bài:

Một chiếc mũ len xanh nếu chị sinh con gái. Chiếc mũ sẽ đỏ tươi nếu chị đẻ con trai.(Anh Đức)

– Phép liên kết: Liên kết lặp (phép lặp)

– Từ ngữ thể hiện phép liên kết: “Chiếc mũ”

– Giải thích: Đây là một ví dụ rất dễ nhận thấy về phép lặp. Cụm từ “Chiếc mũ” được lặp lại ở cả hai câu văn. Việc lặp lại này không chỉ giúp duy trì đối tượng đang được nhắc đến (là cái mũ) mà còn tạo nên sự cân đối, nhịp điệu cho câu văn, đồng thời nhấn mạnh sự khác biệt về màu sắc (xanh – đỏ) và giới tính (con gái – con trai) của chiếc mũ. Ngoài ra, còn có sự liên kết liên tưởng về mặt ý nghĩa trái nghĩa giữa “xanh” và “đỏ”, “con gái” và “con trai”.

***

d) Đề bài:

Tác phẩm nghệ thuật nào cũng xây dựng bằng vật liệu mượn ở thực tại. Nhưng nghệ sĩ không những ghi lại cái đã có rồi mà còn muốn nói một điều gì mới mẻ. Anh gửi vào tác phẩm một lá thư, một lời nhắn nhủ, anh muốn đem một phần của mình góp vào đời sống xung quanh.(Nguyễn Đình Thi)

– Phép liên kết: Liên kết nối (phép nối)

– Từ ngữ thể hiện phép liên kết: “Nhưng”

– Giải thích: Ngay từ đầu câu thứ hai, các em thấy xuất hiện từ “Nhưng”. Đây là một quan hệ từ có tác dụng nối câu thứ hai với câu thứ nhất. Từ “Nhưng” thể hiện một sự đối lập hoặc bổ sung ý nghĩa: tác phẩm nghệ thuật lấy vật liệu từ thực tại, nhưng người nghệ sĩ không chỉ dừng lại ở đó mà còn gửi gắm những điều mới mẻ, mang dấu ấn riêng của mình. Từ “Nhưng” đóng vai trò như một “cầu nối”, giúp đoạn văn chuyển ý một cách mượt mà và logic, thể hiện lập luận của tác giả. Ngoài ra, ở đây còn có phép thế “Anh” (thay thế cho “nghệ sĩ”) và phép lặp “tác phẩm”, nhưng “Nhưng” là từ ngữ nối kết trực tiếp và rất rõ ràng.

Cô hy vọng qua phần giải bài này, các em đã hiểu rõ hơn về các phép liên kết trong văn bản và biết cách vận dụng chúng để phân tích cũng như tạo ra những bài viết mạch lạc, chặt chẽ hơn. Hãy luyện tập thường xuyên để nắm vững kiến thức này nhé!