Chào các em học sinh lớp 8! Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau phân tích một đoạn thơ rất ý nghĩa trong bài “Mẹ và quả” của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm.

Đoạn thơ:

“… Lũ chúng tôi từ tay mẹ lớn lên

Còn những bí và bầu thì lớn xuống

Chúng mang giọt mồ hôi mặn chát

Rơi xuống lòng đất thầm lặng chẳng bao giờ.

Tôi hoảng sợ ngày bàn tay mẹ mỏi

Mình vẫn còn là một thứ quả non xanh”

Chúng ta cùng đi vào trả lời câu hỏi nhé!

Câu 1: Chỉ ra và nêu tác dụng của biện pháp tu từ được sử dụng trong hai dòng thơ cuối

Hai dòng thơ cuối là:

“Tôi hoảng sợ ngày bàn tay mẹ mỏi

Mình vẫn còn là một thứ quả non xanh”

Trong hai dòng thơ này, chúng ta thấy có hai biện pháp tu từ chính:

1. Biện pháp tu từ ẩn dụ:
• “Bàn tay mẹ mỏi” được ẩn dụ cho sự già nua, sức khỏe suy giảm, sự hy sinh và những vất vả mà người mẹ đã trải qua để nuôi dưỡng con cái.
• “Một thứ quả non xanh” được ẩn dụ cho chính bản thân tác giả (và cũng có thể là những người con khác) vẫn còn đang trong giai đoạn trưởng thành, chưa chín muồi, chưa đủ sức sống, chưa đủ trưởng thành để tự lập và gánh vác.
2. Biện pháp tu từ so sánh ngầm (ẩn dụ về sự trưởng thành):
• Tác giả tự ví mình như một “thứ quả non xanh” để thể hiện sự nhỏ bé, yếu ớt, còn phụ thuộc, chưa đủ sức để đối mặt với cuộc đời hay bù đắp lại những hy sinh của mẹ.

Tác dụng của các biện pháp tu từ này:

• Tạo hình ảnh sinh động, giàu sức gợi: Việc ví von “bàn tay mẹ” với sự mỏi mệt và bản thân với “quả non xanh” giúp người đọc dễ dàng hình dung được tình cảnh, tâm trạng của tác giả.
• Diễn tả sâu sắc tình cảm: Biện pháp ẩn dụ giúp bộc lộ nỗi day dứt, lo lắng, sự biết ơn sâu sắc của người con trước những hy sinh thầm lặng của mẹ. Đồng thời, nó cũng thể hiện sự nhận thức về trách nhiệm của bản thân đối với mẹ.
• Nhấn mạnh sự đối lập: Sự đối lập giữa “bàn tay mẹ mỏi” (sự già đi, hao mòn) và “quả non xanh” (sự non nớt, chưa đủ sức) càng làm nổi bật sự vất vả của mẹ và nỗi lòng của con.
• Tăng tính biểu cảm, lay động lòng người: Việc sử dụng những hình ảnh gần gũi, quen thuộc trong đời sống như bàn tay, quả non xanh đã làm cho lời thơ trở nên chân thật, gần gũi và dễ chạm đến trái tim người đọc.

Câu 2: Em hiểu như thế nào về nỗi “hoảng sợ” của tác giả trong câu thơ: “tôi hoảng sợ ngày bàn tay mẹ mỏi/mình vẫn còn là một thứ quả non xanh”?.

Nỗi “hoảng sợ” của tác giả trong câu thơ này là một nỗi sợ rất đặc biệt, không phải là nỗi sợ hãi về hiểm nguy hay mất mát vật chất, mà là một nỗi sợ hãi sâu sắc về mặt tinh thần, bắt nguồn từ sự nhận thức về trách nhiệm và tình cảm đối với mẹ.

Chúng ta có thể hiểu nỗi hoảng sợ này theo các khía cạnh sau:

1. Nỗi sợ làm mẹ buồn lòng và thất vọng: Khi mẹ già đi, sức lực cạn dần (“bàn tay mẹ mỏi”), đó là lúc mẹ cần được nghỉ ngơi, cần sự chăm sóc và đỡ đần từ con cái. Nhưng tác giả lại thấy mình vẫn còn “non xanh”, chưa đủ sức để làm được điều đó. Nỗi sợ ở đây là sợ rằng mình chưa làm tròn bổn phận, sợ rằng mẹ vẫn còn phải vất vả, sợ rằng mẹ sẽ buồn vì con mình vẫn còn bé bỏng, chưa trưởng thành.
2. Nỗi sợ trách nhiệm chưa được gánh vác: “Bàn tay mẹ mỏi” cũng là dấu hiệu của thời gian, của sự hy sinh đã qua. Điều đó thôi thúc tác giả phải trưởng thành, phải có khả năng gánh vác cuộc đời, gánh vác trách nhiệm với gia đình, với mẹ. Nỗi sợ hãi xuất hiện vì tác giả cảm thấy mình vẫn còn “non xanh”, chưa trang bị đủ kiến thức, kỹ năng, sự chín chắn để làm được điều đó.
3. Nỗi sợ sự bất lực và phụ thuộc: Việc còn là “quả non xanh” ám chỉ sự phụ thuộc, sự yếu ớt. Nỗi sợ này là sợ mình vẫn còn là gánh nặng, vẫn còn là mối lo của mẹ dù mẹ đã già yếu. Tác giả mong muốn được mạnh mẽ, độc lập để mẹ yên lòng.
4. Nỗi sợ thời gian trôi đi và mẹ không còn nhiều thời gian: Khi mẹ đã già yếu, thời gian mẹ còn ở bên con cái có lẽ không còn nhiều. Nỗi hoảng sợ của tác giả còn là nỗi sợ sự mất mát, sợ mẹ sẽ không còn đủ sức khỏe để chứng kiến sự trưởng thành của con, hoặc sợ con không kịp báo hiếu, không kịp bù đắp cho mẹ.
5. Sự day dứt và ăn năn: Có thể tác giả đã ý thức được những hy sinh của mẹ từ lâu, nhưng giờ đây khi nhìn thấy “bàn tay mẹ mỏi”, sự ý thức đó càng trở nên mãnh liệt, dẫn đến nỗi hoảng sợ và sự day dứt.

Tóm lại, nỗi “hoảng sợ” trong câu thơ là biểu hiện của một tấm lòng hiếu thảo, một ý thức trách nhiệm cao và một sự nhận thức sâu sắc về tình mẹ bao la. Đó là nỗi sợ của một người con trước sự già yếu của mẹ và nhận thức được sự non nớt, bất lực của bản thân trong việc đáp đền công ơn đó.

Cảm ơn các em đã lắng nghe!