—

Hướng dẫn giải chi tiết:

Câu 3 (1,0 điểm). Nỗi vất vả, nhọc nhằn của người mẹ được miêu tả qua những từ ngữ, hình ảnh nào?

Bước 1: Đọc kĩ đoạn thơ và gạch chân các từ ngữ, hình ảnh liên quan đến sự vất vả, nhọc nhằn.

Để tìm ra những từ ngữ, hình ảnh miêu tả sự vất vả, nhọc nhằn của người mẹ, các em hãy đọc chậm rãi từng câu thơ, tưởng tượng về cuộc sống của mẹ và đánh dấu lại những chi tiết gợi lên sự khó khăn, gian khổ nhé!

• “Cả đời ra bể vào ngòi”
• “Mẹ như cây lá giữa trời gió rung”
• “Cả đời buộc bụng thắt lưng”
• “Đường đời còn rộng thênh thang / Mà tóc mẹ đã bạc sang trắng trời”
• “Mẹ đau vẫn giữ tiếng cười”
• “Bát cơm và nắng chan sương”
• “Đói no con mẹ xẻ nhường cho nhau”
• “Mẹ ra bới gió chân cầu / Tìm câu hát đã từ lâu dập vùi”

Bước 2: Phân loại và giải thích ý nghĩa của các từ ngữ, hình ảnh đó.

Sau khi đã gạch chân, chúng ta sẽ tập hợp lại và giải thích ý nghĩa của từng cụm từ, hình ảnh để thấy rõ hơn nỗi vất vả của mẹ.

• “ra bể vào ngòi”: Đây là hình ảnh gợi tả sự lao động nặng nhọc, làm việc không ngừng nghỉ, phải đối mặt với gió sương, nắng mưa để mưu sinh.
• “như cây lá giữa trời gió rung”: So sánh người mẹ với hình ảnh cây lá bị gió rung, cho thấy mẹ rất yếu ớt, mong manh, dễ bị tổn thương trước những khó khăn, thử thách của cuộc đời.
• “buộc bụng thắt lưng”: Đây là thành ngữ chỉ sự chịu đựng đói khát, tiết kiệm đến mức tối đa, chấp nhận gian khổ, thiếu thốn để lo cho con.
• “tóc mẹ đã bạc sang trắng trời”: Hình ảnh mái tóc bạc trắng là dấu hiệu của thời gian, của tuổi tác và đặc biệt là sự già đi vì lam lũ, lo toan, vất vả.
• “Mẹ đau vẫn giữ tiếng cười”: Cho thấy mẹ phải giấu đi nỗi đau thể xác, tinh thần của mình để con cái yên lòng, để che đi sự yếu đuối.
• “Bát cơm và nắng chan sương”: “Nắng chan sương” là hình ảnh đặc trưng của sự vất vả, dãi dầu mưa nắng, không quản ngại khó khăn để kiếm sống. “Bát cơm” ở đây nhấn mạnh sự thiếu thốn, bữa cơm đạm bạc.
• “Đói no con mẹ xẻ nhường cho nhau”: Miêu tả sự hi sinh cao cả của mẹ, mẹ thà chịu đói, chịu khổ chứ không muốn con mình thiếu thốn, dù chỉ là một miếng ăn.
• “bới gió chân cầu / Tìm câu hát đã từ lâu dập vùi”: Hình ảnh này gợi lên sự cô đơn, lạc lõng của mẹ. Mẹ phải “bới gió”, làm những việc vô vọng, tìm kiếm niềm vui, hạnh phúc đã mất mát từ lâu do gánh nặng cuộc đời.

Bước 3: Tổng hợp và trình bày câu trả lời.

Từ những phân tích trên, chúng ta có thể tổng hợp lại để trả lời câu hỏi một cách đầy đủ và mạch lạc.

Trả lời:

Nỗi vất vả, nhọc nhằn của người mẹ được miêu tả qua những từ ngữ, hình ảnh giàu sức gợi cảm sau:

• “Cả đời ra bể vào ngòi”, “như cây lá giữa trời gió rung”: Gợi tả cuộc sống lao động nặng nhọc, lam lũ, dãi dầu mưa nắng và sự yếu ớt, mong manh của mẹ trước giông bão cuộc đời.
• “Cả đời buộc bụng thắt lưng”: Diễn tả sự chịu đựng đói khát, thiếu thốn, sống kham khổ để dành dụm, lo toan cho con cái.
• “Tóc mẹ đã bạc sang trắng trời”: Đây là hình ảnh quen thuộc thể hiện sự già nua, hao mòn của người mẹ do tuổi tác và gánh nặng lo toan, vất vả.
• “Mẹ đau vẫn giữ tiếng cười”: Cho thấy sự chịu đựng, nén nhịn nỗi đau khổ, vất vả vào bên trong để con cái không phải lo lắng.
• “Bát cơm và nắng chan sương / Đói no con mẹ xẻ nhường cho nhau”: Miêu tả cuộc sống mưu sinh đầy khó khăn, vất vả, phải chịu đựng nắng mưa, đói rét, đồng thời thể hiện tấm lòng hi sinh cao cả của mẹ luôn nhường nhịn, lo lắng cho con cái.
• “Mẹ ra bới gió chân cầu / Tìm câu hát đã từ lâu dập vùi”: Hình ảnh này thể hiện sự cô đơn, lạc lõng và nỗi mất mát niềm vui, hạnh phúc của mẹ, những điều tốt đẹp đã bị cuộc sống vùi dập.

—

Câu 4 (1,0 điểm). Chỉ ra và nêu tác dụng của biện pháp tu từ so sánh trong hai câu thơ sau: “Cả đời buộc bụng thắt lưng
Mẹ như tằm nhả bỗng dưng tơ vàng”

Bước 1: Nhận diện biện pháp tu từ.

Đọc kĩ hai câu thơ và tìm xem có sự đối chiếu, so sánh giữa hai sự vật, hiện tượng nào không, và có dùng các từ so sánh như “như”, “là”, “tựa”, “giống”… không.

• Câu thơ có từ “như”.
• “Mẹ” được so sánh với “tằm nhả tơ vàng”.

→ Vậy, biện pháp tu từ được sử dụng là so sánh.

Bước 2: Phân tích các yếu tố của phép so sánh.

• Vế A (sự vật được so sánh): Mẹ
• Vế B (sự vật dùng để so sánh): tằm nhả tơ vàng
• Từ so sánh: như

Bước 3: Giải thích ý nghĩa của vế B và mối liên hệ với vế A.

• “Tằm nhả tơ vàng”: Con tằm suốt đời miệt mài ăn lá dâu và nhả ra những sợi tơ quý giá, vàng óng, mặc dù quá trình đó đòi hỏi sự kiên trì, hi sinh cả sinh mạng mình để tạo ra giá trị cho đời. Từ “bỗng dưng” ở đây nhấn mạnh sự tự nhiên, như một bản năng hiến dâng mà không cần đền đáp.
• “Mẹ”: Người mẹ trong khổ thơ đang “buộc bụng thắt lưng” (nghĩa là chịu đói, chịu khó, hi sinh bản thân).
• Mối liên hệ: Sự so sánh này cho thấy người mẹ cũng như con tằm, âm thầm, lặng lẽ, nhẫn nại hi sinh cả cuộc đời, sức lực, tuổi trẻ, không quản ngại khó khăn để tạo ra những giá trị quý báu (đó có thể là sự trưởng thành, hạnh phúc của con cái, hay những điều tốt đẹp khác trong gia đình).

Bước 4: Nêu tác dụng của biện pháp so sánh.

Biện pháp so sánh giúp làm nổi bật điều gì? Nó làm cho hình ảnh người mẹ hiện lên như thế nào?

• Gợi hình ảnh cụ thể, sinh động về sự hi sinh thầm lặng, bền bỉ của người mẹ.
• Nhấn mạnh tấm lòng cao cả, đức hi sinh vô điều kiện của mẹ đối với con cái và gia đình. Dù cuộc sống có “buộc bụng thắt lưng” khó khăn đến mấy, mẹ vẫn không ngừng cống hiến, ban tặng những điều quý giá nhất (tượng trưng bởi “tơ vàng”).
• Thể hiện sự trân trọng, ngợi ca và lòng biết ơn sâu sắc của người con dành cho mẹ.
• Khiến cho câu thơ giàu sức biểu cảm, lay động cảm xúc người đọc.

Bước 5: Tổng hợp và trình bày câu trả lời.

Trả lời:

Trong hai câu thơ: “Cả đời buộc bụng thắt lưng / Mẹ như tằm nhả bỗng dưng tơ vàng”, biện pháp tu từ được sử dụng là so sánh.

• Chỉ ra biện pháp tu từ: Phép so sánh “Mẹ như tằm nhả bỗng dưng tơ vàng”.
• Tác dụng:
  • Phép so sánh này giúp hình ảnh người mẹ hiện lên thật cụ thể, sinh động và giàu ý nghĩa. Người mẹ dù phải “buộc bụng thắt lưng” (chịu đựng đói khổ, gian nan) nhưng vẫn lặng lẽ, âm thầm hi sinh, cống hiến tất cả những gì quý giá nhất của mình (như “tơ vàng”) cho con cái và gia đình.
  • Nó làm nổi bật đức tính tần tảo, kiên nhẫn, và đặc biệt là tấm lòng hi sinh cao cả, vô điều kiện của người mẹ, không đòi hỏi sự đền đáp. Từ “bỗng dưng” nhấn mạnh sự tự nhiên, bản năng hiến dâng mà không cần ai yêu cầu.
  • Qua đó, tác giả thể hiện tình cảm yêu thương, trân trọng và lòng biết ơn sâu sắc đối với người mẹ.

Hy vọng phần hướng dẫn này sẽ giúp các em hiểu bài tốt hơn nhé! Cô chúc các em luôn học tập tốt và yêu môn Ngữ văn!