Câu 1: Xác định phương thức biểu đạt chính của đoạn thơ.

Các em còn nhớ các phương thức biểu đạt mà chúng ta đã học không? Có các phương thức chính như: tự sự, miêu tả, biểu cảm, nghị luận, thuyết minh. Bây giờ, chúng ta hãy cùng đọc lại đoạn thơ và cảm nhận xem tình cảm, cảm xúc của nhân vật trữ tình được thể hiện qua lời thơ như thế nào.

Trong đoạn thơ này, nhân vật trữ tình (người cháu) đã bộc lộ trực tiếp những rung động, tình cảm sâu sắc của mình đối với cây dừa, với quê hương, với người nội. Những câu thơ như “Dừa ru tôi giấc ngủ tuổi thơ”, “Sao lòng tôi vẫn thấy yêu hơn”, “Ôi thân dừa…” đều là những lời bộc bạch cảm xúc chân thành.

Như vậy, phương thức biểu đạt chính của đoạn thơ này là biểu cảm.

Câu 2: Với câu hỏi của cháu, câu trả lời “Lúc nội còn con gái Đã thấy bóng dừa mát rượi trước sân” đã vi phạm phương châm hội thoại nào? Vì sao bà lại nói như thế?

Chúng ta đã học về các phương châm hội thoại rồi đúng không nào? Đó là các quy tắc giao tiếp nhằm giúp cuộc hội thoại diễn ra thuận lợi, hiệu quả. Bây giờ, chúng ta hãy xem câu trả lời của người nội có đáp ứng được yêu cầu của câu hỏi hay không.

Câu hỏi của người cháu là: “Dừa có tự bao giờ?”. Đây là một câu hỏi về nguồn gốc, thời gian ra đời của cây dừa. Câu trả lời của người nội là: “Lúc nội còn con gái Đã thấy bóng dừa mát rượi trước sân”.

Câu trả lời này không đi thẳng vào câu hỏi về thời gian xuất hiện của cây dừa. Người nội không đưa ra một mốc thời gian cụ thể mà chỉ nói về sự tồn tại của cây dừa khi bà còn trẻ. Do đó, câu trả lời này đã vi phạm phương châm về cách thức (nói rõ ràng, đúng trọng tâm, tránh nói vòng vo).

Tại sao bà lại nói như thế?

Người nội không thể trả lời chính xác câu hỏi “Dừa có tự bao giờ?” vì đó là một câu hỏi về lịch sử, về nguồn gốc xa xưa mà bà không thể biết được.

Thay vào đó, bà sử dụng cách nói này để nhấn mạnh sự tồn tại lâu đời, gắn bó của cây dừa với quê hương và với chính cuộc đời mình. Câu trả lời của bà cho thấy cây dừa đã có mặt từ rất lâu, có lẽ còn trước cả khi bà ra đời, và đã luôn là một phần không thể thiếu trong cuộc sống của bà. Đồng thời, cách nói này cũng thể hiện sự dung dị, chân chất của người bà, bà không cố gắng đưa ra một câu trả lời khoa học hay chính xác tuyệt đối, mà bà muốn truyền tải một tình cảm, một sự gắn bó.

Câu 3: Chỉ ra và nêu hiệu quả của một biện pháp tu từ nổi bật được sử dụng trong hai câu thơ: Ôi thân dừa đã hai lần máu chảy / Biết bao đau thương, biết mấy oán hờn.

Chúng ta hãy cùng xem xét hai câu thơ này: “Ôi thân dừa đã hai lần máu chảy / Biết bao đau thương, biết mấy oán hờn.”

Ở đây, hình ảnh “máu chảy” được sử dụng để nói về sự đau thương, mất mát mà cây dừa (và cả quê hương, con người) đã trải qua. Cây dừa không có máu thực sự, nhưng việc nói “thân dừa đã hai lần máu chảy” là một cách nói ẩn dụ, nhân hóa hoặc có thể coi là hoán dụ gián tiếp. Tuy nhiên, nếu xét kỹ, tác giả đang dùng ẩn dụ để nói về nỗi đau, sự hy sinh.

Biện pháp tu từ nổi bật ở đây là ẩn dụ. “Máu chảy” là hình ảnh ẩn dụ cho những đau thương, mất mát, sự hy sinh.

Hiệu quả của biện pháp tu từ này:

* Tăng sức biểu cảm: Hình ảnh “máu chảy” mang tính gợi hình, gợi cảm mạnh mẽ, làm cho nỗi đau, sự mất mát trở nên cụ thể, day dứt hơn. Nó khơi gợi sự đồng cảm sâu sắc nơi người đọc.
* Nhấn mạnh mức độ đau thương: Việc dùng từ “hai lần” cho thấy cây dừa, quê hương đã phải trải qua nhiều lần những biến cố, mất mát, đau thương chồng chất.
* Thể hiện tình yêu và sự gắn bó sâu nặng: Việc dùng hình ảnh “máu chảy” cho thấy sự đồng cảm, sẻ chia nỗi đau của nhân vật trữ tình với cây dừa. Tình yêu cây dừa, yêu quê hương giờ đây được đặt trong bối cảnh lịch sử đầy biến động, có cả những mất mát, hy sinh.
* Gợi lên sự oán hờn, uất nghẹn: Đi cùng với “máu chảy” là “bao đau thương, biết mấy oán hờn”, càng làm nổi bật ý nghĩa của sự mất mát, sự bất công đã xảy ra.

Câu 4: Nêu nội dung của đoạn thơ trên

Qua việc phân tích các câu thơ, chúng ta thấy đoạn thơ này nói lên điều gì?

Đoạn thơ thể hiện tình yêu quê hương, đất nước sâu nặng, gắn bó với hình ảnh cây dừa. Tình yêu ấy không chỉ đơn thuần là tình yêu với cảnh vật thiên nhiên mà còn là tình yêu được vun đắp từ những kỷ niệm tuổi thơ, từ câu chuyện của người nội kể về sự gắn bó của cây dừa với quê hương qua bao thế hệ.

Đoạn thơ cũng gợi lên sự khắc nghiệt của lịch sử, của chiến tranh, những mất mát, đau thương mà quê hương, đất nước và con người đã trải qua, thể hiện qua hình ảnh “thân dừa đã hai lần máu chảy”.

Cuối cùng, đoạn thơ cho thấy một sự trân trọng, yêu quý và tự hào về những giá trị tốt đẹp, về sức sống bền bỉ, về truyền thống của quê hương, được gửi gắm qua hình ảnh cây dừa thân thuộc.

Tóm lại, nội dung chính của đoạn thơ là ca ngợi vẻ đẹp và ý nghĩa thiêng liêng của cây dừa gắn liền với quê hương, đất nước, đồng thời gợi lên những đau thương, mất mát trong quá khứ và khẳng định tình yêu, niềm tự hào về quê hương.

Các em thấy đấy, chỉ một đoạn thơ ngắn thôi nhưng nhà thơ đã gửi gắm biết bao tình cảm và suy tư. Chúng ta cần đọc kỹ, cảm nhận tinh tế để hiểu được những lớp nghĩa ẩn sâu trong lời thơ.