Câu 1. Phương thức biểu đạt chính của văn bản trên là gì? (0,5 điểm)

Để xác định phương thức biểu đạt chính, chúng ta cần xem xét xem đoạn trích này chủ yếu dùng yếu tố nào để thể hiện nội dung và tư tưởng.

– Miêu tả: Đoạn trích có miêu tả cảnh chiều, lá rơi, sương sa, nhưng đó chỉ là những hình ảnh để làm nền cho việc bộc lộ tâm trạng.
– Tự sự: Không có diễn biến câu chuyện, các sự kiện hay nhân vật có hành động rõ ràng.
– Biểu cảm: Ngay từ câu thơ đầu tiên: “Tôi buồn không hiểu vì sao tôi buồn”, chúng ta đã thấy rõ chủ thể trữ tình đang trực tiếp bộc lộ nỗi lòng, cảm xúc của mình. Các hình ảnh thiên nhiên như “lá hồng rơi”, “sương trinh rơi”, “bông hường” đều được nhà thơ “nhìn bằng con mắt của tình yêu và nỗi buồn”.
– Thuyết minh: Không có mục đích cung cấp thông tin, giải thích về một vấn đề nào đó.

Vì vậy, phương thức biểu đạt chính của văn bản trên là C. Biểu cảm.

Câu 2. Xác định dạng thức chủ thể trữ tình trong bài thơ. (0,5 điểm)

Chủ thể trữ tình là người đang nói lên cảm xúc, suy nghĩ trong bài thơ. Chúng ta xem xét các lựa chọn:

– Chủ thể ẩn: Thường thì chúng ta không thấy sự xuất hiện trực tiếp của “tôi”, nhưng những cảm xúc vẫn được bộc lộ qua ngôn ngữ thơ.
– Chủ thể trực tiếp với đại từ nhân xưng: Tôi: Câu thơ “Tôi buồn không hiểu vì sao tôi buồn” đã khẳng định sự xuất hiện trực tiếp của chủ thể trữ tình thông qua đại từ “Tôi”.
– Chủ thể nhập vào vai một nhân vật khác: Không có dấu hiệu nào cho thấy “tôi” đang đóng vai một nhân vật khác.
– Chủ thể nhập vào vai một nhân vật anh và em: Bài thơ này không có sự xuất hiện của các nhân vật anh, em.

Do đó, dạng thức chủ thể trữ tình trong bài thơ là B. Chủ thể trực tiếp với đại từ nhân xưng: Tôi.

Câu 3: Nội dung chính của văn bản trên là gì? (0,5 điểm)

Đọc kỹ toàn bộ đoạn trích, chúng ta thấy nhà thơ đang khắc họa một bức tranh cảnh chiều mang nỗi buồn man mác, thoáng qua nhưng thấm thía. Nỗi buồn ấy không rõ nguyên cớ, chỉ là một cảm giác mơ hồ, nhẹ nhàng bao trùm lấy tâm hồn thi nhân. Cảnh vật thiên nhiên như lá rơi, sương giăng, gió thoảng, hoa hường đều gợi lên sự tĩnh lặng, có chút u hoài, làm tăng thêm nỗi buồn cho lòng người.

Nội dung chính của văn bản là: Tâm trạng buồn man mác, mơ hồ của chủ thể trữ tình trước cảnh chiều thu thanh vắng, tĩnh lặng.

Câu 9. So sánh cách cảm nhận thiên nhiên trong bài thơ với Thơ duyên. (1,0 điểm)

Để so sánh, chúng ta cần nhớ lại nội dung và cách cảm nhận thiên nhiên trong bài “Thơ duyên” của nhà thơ Xuân Nhị (trong chương trình Ngữ Văn lớp 10).

Giống nhau:
– Thiên nhiên làm nền cho tâm trạng: Cả hai bài thơ đều sử dụng hình ảnh thiên nhiên để làm nền, để khơi gợi và thể hiện tâm trạng của con người. Thiên nhiên không đứng độc lập mà hòa quyện, song hành với cảm xúc.
– Sự tinh tế trong quan sát: Cả hai bài thơ đều cho thấy sự tinh tế của nhà thơ trong việc quan sát và cảm nhận những nét đẹp, những rung động tinh vi của thiên nhiên.
– Ảnh hưởng của thiên nhiên đến tâm hồn: Thiên nhiên tác động, gợi lên những suy tư, tình cảm trong lòng chủ thể trữ tình.

Khác nhau:
– “Chiều” của Xuân Diệu:
– Thiên nhiên trong “Chiều”: Mang nét đẹp buồn man mác, thoáng qua, có phần tĩnh lặng và u hoài. Ví dụ: “Lá hồng rơi lặng ngõ thuôn”, “Sương trinh rơi kín từ nguồn yêu thương”, “Êm êm chiều ngẩn ngơ chiều”. Thiên nhiên dường như phản chiếu một nỗi buồn không tên, một trạng thái bâng khuâng.
– Tâm trạng: Nỗi buồn mơ hồ, không rõ nguyên cớ, nhẹ nhàng nhưng thấm thía. “Tôi buồn không hiểu vì sao tôi buồn”.
– Cách cảm nhận: Chủ yếu là cảm nhận thiên nhiên trong một khoảnh khắc tĩnh lặng, mang tính cá nhân sâu sắc, có phần suy tư, chiêm nghiệm.
– “Thơ duyên” (của Xuân Nhị):
– Thiên nhiên trong “Thơ duyên”: Thường là những hình ảnh tươi đẹp, rộn ràng, gắn liền với mùa xuân và tình yêu đôi lứa. Ví dụ: “Trời đất của ta”, “nắng đào”, “sương mai”. Thiên nhiên mang sức sống, sự tươi mới, tràn đầy.
– Tâm trạng: Tâm trạng vui tươi, phơi phới, say đắm trong tình yêu.
– Cách cảm nhận: Thiên nhiên được cảm nhận qua lăng kính của tình yêu, nó trở nên đẹp đẽ, lung linh, góp phần tô điểm cho bức tranh tình yêu đôi lứa. Sự hòa hợp giữa thiên nhiên và con người là sự hòa hợp của niềm vui, hạnh phúc.

Tóm lại: Nếu thiên nhiên trong “Thơ duyên” là bức tranh tươi sáng, rộn ràng góp phần tô điểm cho tình yêu đôi lứa, thì thiên nhiên trong “Chiều” lại là khung cảnh buồn man mác, tĩnh lặng, làm nền cho nỗi buồn mơ hồ, bâng khuâng của chủ thể trữ tình.

Câu 10. Vì sao nói bài Chiều của Xuân Diệu đem đến cho ta một cảm nhận về nỗi buồn rất đẹp? (1,0 điểm)

Nói bài “Chiều” của Xuân Diệu đem đến một cảm nhận về nỗi buồn rất đẹp, bởi lẽ:

– Sự tinh tế và lãng mạn trong cách diễn tả nỗi buồn: Nỗi buồn ở đây không phải là sự bi lụy, đau khổ hay tuyệt vọng. Nó là một nỗi buồn mơ hồ, nhẹ nhàng, có chút “hư vô” nhưng lại rất thấm thía. Câu thơ “Tôi buồn không hiểu vì sao tôi buồn” đã thể hiện rất rõ điều này. Nó không cần một lý do cụ thể, mà là một trạng thái tâm hồn rung động trước cuộc đời.
– Vẻ đẹp của thiên nhiên được miêu tả: Thiên nhiên trong bài thơ được miêu tả bằng những hình ảnh rất gợi cảm, tinh tế và mang một vẻ đẹp riêng của mùa thu. “Lá hồng rơi lặng ngõ thuôn”, “Sương trinh rơi kín từ nguồn yêu thương” không phải là những hình ảnh tiêu điều mà mang vẻ đẹp thơ mộng, u tịch. Sự “lặng ngõ thuôn”, “sương trinh” tạo nên một không gian thanh tĩnh, huyền ảo, làm cho nỗi buồn càng thêm sâu lắng.
– Sự hòa quyện giữa tâm trạng và cảnh vật: Tâm trạng buồn của nhà thơ như được tìm thấy sự đồng điệu, cộng hưởng trong cảnh vật thiên nhiên. Cảnh vật như “níu kéo” bước chân người đi, như “nghe chừng gió nhớ qua sông”, như “lòng không sao cả, hiu hiu khẽ buồn”. Sự hòa quyện này tạo nên một bức tranh tâm cảnh đẹp đẽ, có chiều sâu.
– Tính thẩm mỹ của ngôn ngữ: Ngôn ngữ thơ giàu hình ảnh, giàu nhạc điệu, có khả năng gợi tả và gợi cảm cao. Những từ ngữ như “nhẹ”, “lặng”, “trinh”, “phất phơ”, “phiêu bạt”, “êm êm”, “ngẩn ngơ”, “hiu hiu” đều góp phần tạo nên một không khí mơ màng, buồn man mác nhưng không hề u ám.
– Nỗi buồn của sự nhạy cảm: Nỗi buồn này bắt nguồn từ một tâm hồn nhạy cảm, tinh tế trước vẻ đẹp mong manh, thoáng qua của cuộc đời và của thiên nhiên. Đó là nỗi buồn của một tâm hồn giàu chất thơ, biết rung động trước cái đẹp, dù là cái đẹp tĩnh lặng hay cái đẹp đang phai tàn.

Vì vậy, có thể nói, bài thơ “Chiều” của Xuân Diệu không chỉ miêu tả nỗi buồn mà còn làm cho nỗi buồn ấy trở nên đẹp đẽ, lãng mạn và có sức lay động lòng người. Đó là một nét đặc trưng trong phong cách thơ của Xuân Diệu khi ông khám phá và diễn tả những cung bậc tinh tế của tâm hồn.