Chào các em học sinh yêu quý! Hôm nay, cô trò chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu và giải đáp hai câu hỏi về biện pháp tu từ từ ngữ rất thú vị trong chương trình Ngữ Văn lớp 7. Các em hãy cùng chú ý lắng nghe và ghi chép lại những kiến thức quan trọng nhé.

Trước hết, chúng ta đến với câu hỏi đầu tiên:

Đọc hai câu thơ sau đây
“Mênh mông muôn mẫu một màu mưa
Mỏi mắt miên man mãi mịt mờ”
(Tú Mỡ)
Lối chơi chữ nào được dùng trong hai câu thơ trên?
A. Dùng cách nói lái.
B. Dùng từ ngữ đồng âm.
C. Dùng cách điệp âm.
D. Dùng từ ngữ trái nghĩa.

Để giải quyết câu hỏi này, chúng ta sẽ đi từng bước theo đúng phương pháp của cô:

Bước 1: Đọc kỹ hai câu thơ và nhận diện các từ ngữ.
Chúng ta có hai câu thơ: “Mênh mông muôn mẫu một màu mưa” và “Mỏi mắt miên man mãi mịt mờ”.
Hãy chú ý đến những từ ngữ được gạch chân hoặc in đậm (nếu có trong đề gốc, ở đây cô sẽ phân tích những từ có âm thanh tương đồng).

Bước 2: Phân tích các từ ngữ trong câu thơ và mối liên hệ về âm thanh, ý nghĩa.
Ở câu thơ thứ nhất, chúng ta có các từ: “Mênh mông”, “muôn”, “mẫu”, “màu”, “mưa”.
Ở câu thơ thứ hai, chúng ta có các từ: “Mỏi”, “mắt”, “miên man”, “mãi”, “mịt mờ”.

Ta nhận thấy rằng, các từ trong cả hai câu thơ đều bắt đầu bằng âm /m/. Không chỉ vậy, chúng còn có sự lặp lại của các âm tiết hoặc các phần của âm tiết. Ví dụ:
– “Mênh mông” – âm /m/ được lặp lại.
– “muôn mẫu” – âm /m/ được lặp lại.
– “Mỏi mắt” – âm /m/ được lặp lại.
– “miên man” – âm /m/ được lặp lại.
– “mãi mịt mờ” – âm /m/ được lặp lại.

Bước 3: Xem xét các phương án trả lời và đối chiếu với nhận định.
A. Dùng cách nói lái: Nói lái là sự hoán đổi vị trí các âm hoặc các thanh trong một từ hoặc một cụm từ để tạo ra một từ/cụm từ mới có nghĩa khác. Ví dụ: “cái cân” -> “cái câm”. Trong hai câu thơ này, chúng ta không thấy sự hoán đổi âm thanh để tạo ra từ mới.

B. Dùng từ ngữ đồng âm: Từ ngữ đồng âm là những từ viết giống nhau nhưng có nghĩa khác nhau hoặc viết khác nhau nhưng phát âm giống nhau. Ví dụ: “cửa hàng” và “cửa hàng”. Trong hai câu thơ này, các từ “mênh mông”, “muôn”, “mẫu”, “màu”, “mưa”, “mỏi”, “mắt”, “miên man”, “mãi”, “mịt mờ” đều có âm tiết đầu là /m/, và nhiều từ có vần tương tự. Đây không phải là hiện tượng đồng âm mà là sự lặp lại của âm thanh.

C. Dùng cách điệp âm: Điệp âm là sự lặp lại của một âm tiết hoặc một âm thanh ở đầu các từ hoặc các tiếng trong một câu, một dòng thơ để tạo ra hiệu quả nghệ thuật, nhấn mạnh ý, gợi tả âm thanh, nhịp điệu. Đây chính xác là hiện tượng chúng ta thấy trong hai câu thơ: sự lặp lại của âm /m/ ở đầu các từ: “Mênh mông”, “muôn”, “mẫu”, “màu”, “mưa”, “Mỏi”, “mắt”, “miên man”, “mãi”, “mịt mờ”. Việc lặp lại âm /m/ này tạo ra một cảm giác mênh mông, rộng lớn, u buồn, nặng nề, rất phù hợp với không khí của bài thơ miêu tả cảnh mưa.

D. Dùng từ ngữ trái nghĩa: Từ ngữ trái nghĩa là những từ có ý nghĩa đối lập nhau. Ví dụ: “cao” và “thấp”, “buồn” và “vui”. Trong hai câu thơ này, các từ ngữ tập trung vào một trạng thái chung là mưa và sự mịt mờ, không có sự đối lập rõ rệt giữa các từ.

Bước 4: Kết luận.
Dựa vào phân tích, lối chơi chữ được sử dụng trong hai câu thơ trên là cách điệp âm.

Đáp án của bạn: C. Dùng cách điệp âm.

Bây giờ, chúng ta chuyển sang câu hỏi thứ hai nhé.

Câu 03:
Đọc bài ca dao sau đây:
“Bà già đi chợ Cầu Đông
Bói xem một quẻ lấy chồng lợi chăng ?
Thầy bói xem quẻ nói rằng:
Lợi thì có lợi nhưng răng không còn”
Việc sử dụng những từ “LỢI” trong bài ca dao là dựa vào hiện tượng gì của từ ngữ?
A. Hiện tượng dùng từ ngữ đồng âm để chơi chữ.
B. Hiện tượng dùng từ đồng nghĩa.
C. Hiện tượng dùng điệp ngữ.
D. Hiện tượng dùng từ trái nghĩa.

Chúng ta lại tiếp tục đi từng bước để tìm ra câu trả lời chính xác.

Bước 1: Đọc kỹ bài ca dao và xác định các từ “lợi” được sử dụng.
Chúng ta có bài ca dao:
“Bà già đi chợ Cầu Đông
Bói xem một quẻ lấy chồng lợi chăng ?
Thầy bói xem quẻ nói rằng:
Lợi thì có lợi nhưng răng không còn”

Các từ “lợi” được nhắc đến ở đây là:
– “lấy chồng lợi chăng?”
– “Lợi thì có lợi…”

Bước 2: Phân tích ý nghĩa của từng từ “lợi” trong ngữ cảnh.
– Trong câu “Bói xem một quẻ lấy chồng lợi chăng?”, từ “lợi” ở đây có nghĩa là có lợi, có ích, mang lại điều tốt đẹp, thuận lợi cho người hỏi. Bà già muốn biết việc lấy chồng có mang lại hạnh phúc, sung túc hay không.

– Trong câu “Lợi thì có lợi…”, từ “lợi” thứ nhất đóng vai trò là một từ biểu thị sự đồng tình hoặc khẳng định, có thể hiểu là “Có đấy” hoặc “Vâng, có”. Từ “lợi” thứ hai lại mang ý nghĩa giống với từ “lợi” trong câu hỏi của bà già, tức là có lợi, có ích. Tuy nhiên, ý nghĩa của nó được sử dụng một cách tinh tế để tạo ra sự đối lập với phần sau của câu.

Bước 3: Xem xét các phương án trả lời và đối chiếu với nhận định.
A. Hiện tượng dùng từ ngữ đồng âm để chơi chữ:
Chúng ta hãy xem xét hai lần xuất hiện của từ “lợi”.
Lần thứ nhất: “lợi” trong “lấy chồng lợi chăng?” có nghĩa là có ích, có lợi.
Lần thứ hai: “Lợi thì có lợi…”
– Từ “Lợi” đầu tiên trong câu “Lợi thì có lợi…” mang sắc thái biểu thị sự đồng ý, kiểu như “Ừ thì…”, hoặc nhấn mạnh một sự thật hiển nhiên. Nó có thể được coi là một cách biến tấu của từ “lợi” với ý nghĩa hơi khác biệt một chút.
– Từ “lợi” thứ hai trong câu “Lợi thì có lợi…” lại mang ý nghĩa hoàn toàn giống với “lợi” trong câu hỏi: có ích, có lợi.
Tuy nhiên, điểm mấu chốt của cách chơi chữ ở đây không hẳn là đồng âm (vì cách viết và âm đều giống nhau) mà là sự “chơi” trên ý nghĩa của từ. Sự lặp lại này tạo ra một hiệu ứng đặc biệt.
Thầy bói nói “Lợi thì có lợi…” để khẳng định là có lợi, nhưng lại dùng cái “lợi” thứ nhất để dẫn dắt sang một ý nghĩa khác, và cái “lợi” thứ hai là ý nghĩa ban đầu mà người hỏi mong muốn.
Phần sau câu “nhưng răng không còn” đã làm rõ ý nghĩa “lợi” ở đây theo một cách trớ trêu. Cái “lợi” về mặt tinh thần, tình cảm, hay danh tiếng có thể có, nhưng cái “lợi” về sức khỏe, về khả năng ăn uống, về tuổi trẻ thì lại không còn.
Vậy, cái hay của câu ca dao này chính là việc sử dụng cùng một từ “lợi” nhưng với hai sắc thái ý nghĩa khác nhau hoặc cách dùng khác nhau để tạo ra sự bất ngờ và châm biếm. Đây chính là dấu hiệu của hiện tượng chơi chữ bằng cách dùng từ ngữ đồng âm hoặc từ ngữ có nhiều nghĩa. Trong các phương án, A là gần nhất với hiện tượng này.

B. Hiện tượng dùng từ đồng nghĩa: Từ đồng nghĩa là những từ có nghĩa giống nhau hoặc gần giống nhau. Ở đây, chúng ta thấy sự lặp lại của cùng một từ, không phải dùng các từ khác nhau có nghĩa giống nhau.

C. Hiện tượng dùng điệp ngữ: Điệp ngữ là sự lặp lại của một từ, một cụm từ hoặc một câu để nhấn mạnh ý, tạo nhịp điệu. Trong bài ca dao này, từ “lợi” được lặp lại, nhưng nó không hoàn toàn là điệp ngữ theo nghĩa thông thường để nhấn mạnh một ý duy nhất. Nó mang tính chất chơi chữ nhiều hơn. Nếu chỉ đơn thuần là điệp ngữ để nhấn mạnh thì ý nghĩa của “lợi” ở hai lần xuất hiện sẽ tương đồng và dùng để nhấn mạnh. Ở đây, có sự khác biệt hoặc biến tấu trong cách dùng.

D. Hiện tượng dùng từ trái nghĩa: Không có từ nào trong bài ca dao mang nghĩa đối lập với nhau.

Xem xét lại phương án A: “Hiện tượng dùng từ ngữ đồng âm để chơi chữ”. Mặc dù từ “lợi” không hoàn toàn là đồng âm (vì nó là một từ duy nhất được dùng hai lần), nhưng hiện tượng chơi chữ ở đây dựa trên việc khai thác các sắc thái ý nghĩa khác nhau hoặc cách dùng khác nhau của cùng một từ. Trong ngữ cảnh bài ca dao này, “lợi” đầu tiên có thể hiểu theo một cách “tây hơn” như là một thán từ hay một từ đệm, trong khi “lợi” thứ hai là “lợi” theo nghĩa thông thường. Sự tương đồng về âm thanh và chữ viết đã tạo điều kiện cho trò chơi chữ này diễn ra. Tuy nhiên, nếu xét kỹ hơn, nó có thể là chơi chữ bằng cách đa nghĩa của từ. Tuy nhiên, trong các lựa chọn có sẵn, phương án A là phù hợp nhất để diễn tả việc sử dụng cùng một từ (về âm thanh và chữ viết) để tạo ra hiệu quả nghệ thuật, mang tính châm biếm và bất ngờ.

Bước 4: Kết luận.
Việc sử dụng từ “LỢI” trong bài ca dao là dựa vào hiện tượng dùng từ ngữ đồng âm để chơi chữ, khai thác các sắc thái ý nghĩa khác nhau của từ này trong các ngữ cảnh khác nhau để tạo ra tiếng cười châm biếm.

Đáp án của bạn: A. Hiện tượng dùng từ ngữ đồng âm để chơi chữ.

Cô hy vọng qua phần giải thích chi tiết này, các em đã hiểu rõ hơn về các biện pháp tu từ từ ngữ. Hãy luôn đọc kỹ, phân tích cẩn thận và liên hệ với thực tế để nắm vững kiến thức nhé. Nếu có bất kỳ câu hỏi nào, đừng ngần ngại hỏi cô. Chúc các em học tốt!