***

Bài văn nghị luận: Phân tích những nét đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của bài thơ Thuật hứng 24 của Nguyễn Trãi

Nguyễn Trãi – “người anh hùng dân tộc vĩ đại”, “danh nhân văn hóa thế giới” – không chỉ được biết đến như một vị khai quốc công thần tài ba, một nhà chính trị lỗi lạc mà còn là một thi sĩ lớn của dân tộc. Cuộc đời ông là chuỗi những thăng trầm, biến động, song dù ở đỉnh cao vinh quang hay khi về ẩn dật nơi Côn Sơn, lòng ưu ái dân, trung quân ái quốc của ông vẫn vẹn nguyên. Tập thơ “Quốc âm thi tập”, đặc biệt là chùm “Thuật hứng”, đã khắc họa rõ nét tâm hồn và khí phách của Ức Trai. Bài “Thuật hứng số 24” là một minh chứng tiêu biểu, thể hiện một cách sâu sắc những nét đặc sắc về nội dung và nghệ thuật, gói trọn phong thái ung dung tự tại, hòa mình vào thiên nhiên và tấm lòng sắt son của Nguyễn Trãi.

Nét đặc sắc về nội dung của bài thơ trước hết nằm ở quan niệm sống thảnh thơi, coi thường danh lợi sau khi đã hoàn thành sứ mệnh với đất nước. Hai câu thơ mở đầu như một lời tuyên ngôn dứt khoát: “Công danh đã được hợp về nhàn, / Lành dữ âu chỉ thế nghị khen.” Nguyễn Trãi không về ẩn vì chán nản hay thất bại, mà bởi vì “công danh đã được”, nghĩa là ông đã hoàn tất trách nhiệm của một bề tôi với dân, với nước. Việc trở về với cuộc sống “nhàn” là một lựa chọn tự nguyện, hợp lí, đúng với lẽ trời. Ông dửng dưng trước những lời khen chê của thế gian, bởi những giá trị mà ông theo đuổi nằm ngoài những thị phi tầm thường đó. Đây là phong thái của một bậc đại trượng phu, đã vượt lên trên mọi ràng buộc của thế tục để sống theo chí nguyện của riêng mình.

Tiếp nối tinh thần ấy, bài thơ mở ra một không gian sống hòa mình tuyệt đối với thiên nhiên, một cuộc sống thanh đạm nhưng vô cùng phong phú. Nguyễn Trãi không ngồi yên hưởng thụ mà chủ động “khai thác” thiên nhiên để làm giàu cho đời sống tinh thần của mình: “Ao cạn vớt bèo cấy muống, / Trì thanh phát cỏ ương sen.” Những hình ảnh cụ thể, gần gũi như “vớt bèo cấy muống”, “phát cỏ ương sen” không chỉ miêu tả công việc lao động giản dị, tự túc mà còn cho thấy sự gắn bó, yêu quý trân trọng thiên nhiên của ông. Thiên nhiên trở thành kho tàng vô giá, mang lại sự giàu có về tinh thần mà không thứ vật chất nào sánh được: “Kho thu phong nguyệt đầy qua nóc, / Thuyền chờ yên hà nặng vạy then.” Cách nói phóng khoáng, dùng phép đối và những hình ảnh ẩn dụ đầy sức gợi như “kho thu phong nguyệt” (kho gió trăng mùa thu) và “thuyền chờ yên hà” (thuyền khói sóng) đã khái quát hóa vẻ đẹp bao la, khoáng đạt của vũ trụ. Gió trăng, khói sóng – những thứ vô hình, phi vật chất – lại được đong đếm, chứa đựng đến “đầy qua nóc”, “nặng vạy then”, cho thấy sự sung túc, đủ đầy trong tâm hồn thi sĩ. Đó là thứ của cải tinh thần vô hạn mà Nguyễn Trãi đã tìm thấy khi về với thiên nhiên.

Tuy sống ẩn dật, thanh đạm, nhưng tấm lòng của Nguyễn Trãi vẫn hướng về những giá trị cao cả, bất biến. Câu thơ cuối cùng là lời khẳng định mạnh mẽ về khí tiết trong sạch, bất khuất của ông: “Bui có một lòng trung liễn hiếu / Mài chăng khuyết nhuộm chăng đen.” “Trung liễn hiếu” là sự kết hợp của lòng trung với vua, với nước và lòng hiếu thảo với cha mẹ, với nhân dân, là phẩm chất cốt lõi làm nên nhân cách Nguyễn Trãi. Điệp ngữ “chăng” kết hợp với các động từ mạnh “mài”, “nhuộm” đã tạo nên hình ảnh ẩn dụ đầy sức biểu cảm. Dù thời gian có bào mòn, dù hoàn cảnh có làm vấy bẩn, tấm lòng “trung liễn hiếu” của ông vẫn không hề “khuyết”, không hề “đen”. Đây là lời tự bạch đầy kiêu hãnh, khẳng định một nhân cách trong sáng, một ý chí kiên định vượt lên trên mọi thử thách và oan trái của cuộc đời. Nó cho thấy sức sống mãnh liệt của một tâm hồn cao đẹp, không thể bị hủy hoại bởi bất kỳ thế lực nào.

Về mặt nghệ thuật, bài thơ “Thuật hứng số 24” cũng thể hiện những nét đặc sắc riêng biệt. Bài thơ được viết theo thể thất ngôn xen lục ngôn, một dạng thơ Nôm Đường luật cách tân, tạo nên sự uyển chuyển, tự nhiên, gần gũi với lời ăn tiếng nói của người Việt. Ngôn ngữ thơ giản dị, mộc mạc mà hàm súc, giàu sức gợi cảm, đậm chất dân dã nhưng cũng hết sức tinh tế. Nguyễn Trãi đã sử dụng thành công các biện pháp tu từ như đối xứng (vớt bèo cấy muống / phát cỏ ương sen), ẩn dụ (kho thu phong nguyệt, thuyền chờ yên hà), và đặc biệt là cách sử dụng phủ định kép (“chăng khuyết nhuộm chăng đen”) ở cuối bài để tạo nên một lời khẳng định tuyệt đối về phẩm chất. Các hình ảnh thơ cụ thể, sinh động, mang đậm màu sắc cuộc sống nông thôn nhưng lại mở ra những chiều sâu tư tưởng lớn lao, thể hiện tài năng bậc thầy trong việc kết hợp hiện thực với lãng mạn, cái gần gũi với cái cao cả.

Tóm lại, “Thuật hứng số 24” của Nguyễn Trãi là một bài thơ xuất sắc, vừa là bức tranh sinh động về cuộc sống thanh nhàn hòa mình với thiên nhiên, vừa là bản tuyên ngôn về khí tiết trong sạch, bất biến của một con người vĩ đại. Qua những nét đặc sắc về nội dung và nghệ thuật, bài thơ đã khẳng định một phong thái sống ung dung tự tại, tấm lòng yêu nước thương dân và cốt cách thanh cao của Nguyễn Trãi, khiến ông trở thành tấm gương sáng ngời cho các thế hệ mai sau.