“Bây giờ mận mới hỏi đào,
Vườn hồng đã có ai vào hay chưa?
Mận hỏi thì đào xin thưa
Vườn hồng có lối nhưng chưa ai vào.”

Chúng ta sẽ lần lượt đi trả lời từng câu hỏi:

a) Bài ca dao trên có hình thức như thế nào?

Để xác định hình thức của bài ca dao, chúng ta cần xem xét về số câu, số chữ trong mỗi câu, vần, nhịp điệu và cách gieo vần.

– Về số câu: Bài ca dao gồm có 4 câu.
– Về số chữ: Mỗi câu thơ đều có 6 chữ.
– Về vần:
+ Câu 1: “đào” vần với “vào” (câu 2).
+ Câu 2: “chưa” vần với “thưa” (câu 3).
+ Câu 3: “thưa” vần với “vào” (câu 4 – đây là vần lưng, gieo vào giữa câu).
+ Câu 4: “vào” vần với “vào” (trong câu 2, đã được xác định ở trên).
Như vậy, ta thấy bài ca dao sử dụng vần liền (vần chân ở câu 1, 2, 3) và vần lưng (câu 3).
– Về nhịp điệu: Nhịp 2-2-2 là phổ biến, tạo nên sự cân đối, nhẹ nhàng.

Từ những phân tích trên, ta có thể kết luận: Bài ca dao có hình thức lục bát biến thể (6-8-6-8, nhưng ở đây là 6-6-6-6, do vậy gọi là lục bát biến thể hoặc có thể xem là thể thơ 6 chữ truyền thống). Cách gieo vần (vần liền, vần lưng) và nhịp điệu 2-2-2 làm cho bài ca dao trở nên nhịp nhàng, dễ nhớ và mang tính nhạc điệu cao.

b) Xác định chủ thể trữ tình của bài ca dao.

Chủ thể trữ tình chính là người đang nói lên tâm tư, tình cảm của mình trong bài thơ, bài ca dao. Trong bài ca dao này, chúng ta thấy có hai nhân vật là mận và đào, và có một cuộc đối thoại giữa hai người.

– Mận hỏi: “Bây giờ mận mới hỏi đào, / Vườn hồng đã có ai vào hay chưa?” Câu hỏi này thể hiện sự tò mò, có thể là sự thăm dò hoặc đơn giản là một lời mở đầu cho một cuộc trò chuyện.
– Đào trả lời: “Mận hỏi thì đào xin thưa / Vườn hồng có lối nhưng chưa ai vào.” Lời đáp này rất tế nhị và ý nhị.

Vậy, chủ thể trữ tình ở đây là ai? Có hai cách hiểu:

1. Tập thể nhân dân lao động: Họ là người sáng tác ra bài ca dao này để gửi gắm những tâm sự, tình cảm của mình. Bài ca dao là tiếng nói chung của những người đang yêu, đang mong chờ tình yêu.
2. Một trong hai nhân vật (mận hoặc đào): Có thể là đào – người đang được hỏi và đang có những lời đáp đầy ẩn ý, hoặc là mận – người chủ động đặt câu hỏi. Tuy nhiên, cách diễn đạt “mận mới hỏi đào”, “đào xin thưa” cho thấy sự đối đáp và vai trò của cả hai.

Tuy nhiên, trong các bài ca dao nói về tình yêu đôi lứa, đặc biệt là những bài có hình thức đối đáp, người ta thường ngầm hiểu chủ thể trữ tình là những con người lao động đang thể hiện ước mơ, khát vọng về tình yêu đôi lứa đẹp đẽ, trong sáng. Họ mượn hình ảnh mận, đào, vườn hồng để nói lên tâm trạng của mình.

c) Cho biết những biện pháp tu từ của bài ca dao trên.

Chúng ta hãy cùng xem xét từng câu để nhận diện các biện pháp tu từ nhé.

– Nhân hóa: Đây là biện pháp tu từ nổi bật nhất trong bài ca dao này.
+ “mận mới hỏi đào”: Cây mận được nói như con người, biết hỏi.
+ “đào xin thưa”: Cây đào cũng được nói như con người, biết thưa chuyện.
Việc nhân hóa cây mận, cây đào giúp cho lời thoại trở nên sinh động, gần gũi và ẩn chứa nhiều ý nghĩa sâu sắc hơn.

– Ẩn dụ: Các hình ảnh “mận”, “đào”, “vườn hồng”, “lối vào” đều mang ý nghĩa ẩn dụ.
+ “mận”, “đào”: Thường được dùng để chỉ các cô gái hoặc chàng trai, hoặc ám chỉ tình cảm của họ.
+ “vườn hồng”: Là biểu tượng cho tình yêu, hạnh phúc lứa đôi.
+ “lối vào”: Ám chỉ sự thuận lợi, sự đồng ý, hoặc cơ hội để đến với tình yêu.
+ “ai vào”: Chỉ người yêu, người có thể bước vào trái tim, cuộc đời của đối phương.

– Điệp ngữ/Lặp cấu trúc: Có sự lặp lại cấu trúc ở câu 1 và câu 2: “Bây giờ mận mới hỏi đào, / Vườn hồng đã có ai vào hay chưa?”. Câu 3 và câu 4 cũng có sự lặp lại cấu trúc: “Mận hỏi thì đào xin thưa / Vườn hồng có lối nhưng chưa ai vào.” Sự lặp lại này tạo ra nhịp điệu, nhấn mạnh nội dung và tạo sự liền mạch cho cuộc đối thoại.

d) Em có nhận xét gì về cách tỏ tình của nhân dân lao động trong bài ca dao trên? Ghi lại ít nhất 2 bài ca dao khác có cùng cách bày tỏ tình cảm như trên.

Nhận xét về cách tỏ tình trong bài ca dao:

Qua bài ca dao “Mận hỏi đào”, chúng ta thấy cách tỏ tình của nhân dân lao động rất tinh tế, ý nhị, kín đáo và đầy chất thơ.

– Họ không trực tiếp bày tỏ tình cảm một cách thẳng thừng mà mượn hình ảnh thiên nhiên (mận, đào) và các biểu tượng (vườn hồng) để gián tiếp nói lên tâm tư, khát vọng của mình.
– Lời tỏ tình được đặt trong một cuộc đối thoại nhẹ nhàng, có phần ngây ngô nhưng ẩn chứa sự sâu sắc. Câu hỏi của mận dường như là một lời thăm dò, còn lời đáp của đào lại đầy ẩn ý về sự sẵn sàng nhưng còn e ngại hoặc chờ đợi.
– Cách tỏ tình này thể hiện sự dè dặt, giữ gìn phẩm giá và sự trân trọng đối với tình yêu. Họ muốn xây dựng một mối quan hệ trong sáng, dựa trên sự rung động và đồng thuận từ hai phía.

Hai bài ca dao khác có cùng cách bày tỏ tình cảm như trên:

1. Bài “Bánh trôi nước” (Hồ Xuân Hương):
“Thân em vừa trắng lại vừa tròn,
Bảy nổi ba chìm với nước non.
Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn,
Em giữ lấy tấm lòng son.”

* Nhận xét: Bài này cũng mượn hình ảnh chiếc bánh trôi nước để nói về thân phận người phụ nữ. Dù có bị tác động bởi hoàn cảnh bên ngoài (“tay kẻ nặn”), người phụ nữ vẫn giữ gìn phẩm giá, sự son sắt trong tình cảm (“tấm lòng son”). Cách tỏ tình ở đây là thể hiện sự kiên định, ý chí giữ gìn bản thân và tình cảm dù trong hoàn cảnh nào.

2. Bài “Rau ơi” (không rõ tên tác giả, thường có trong các tuyển tập ca dao):
“Rau ơi, rau có tốt không?
Tốt thì tốt thật nhưng tôi chờ người.
Người yêu có ở chốn này
Hay người thương lấy người nơi xa xăm?”

* Nhận xét: Bài ca dao này tương tự như “Mận hỏi đào” ở chỗ mượn hình ảnh thiên nhiên (rau) để bày tỏ tâm trạng. Lời nói với “rau” thực chất là lời tự sự, lời chờ đợi của người con gái với người yêu. Nỗi nhớ nhung, mong mỏi được gặp người yêu được thể hiện một cách kín đáo, không trực diện.

Các em thấy đấy, văn chương dân gian Việt Nam luôn giàu tính biểu tượng và ẩn chứa nhiều bài học ý nghĩa về cuộc sống, tình yêu. Chúng ta sẽ tiếp tục khám phá thêm nhiều điều thú vị khác trong các bài học tới nhé!