Hôm nay, cô trò chúng ta sẽ cùng nhau phân tích một đoạn thơ rất đỗi gần gũi và giàu cảm xúc về con đường đi học, trích từ bài thơ của tác giả Nguyễn Ngọc Hưng. Đoạn thơ này sẽ giúp chúng ta ôn lại các kiến thức về phương thức biểu đạt, thể thơ, biện pháp tu từ và cách cảm thụ tác phẩm văn học, đồng thời cũng là dịp để chúng ta lắng đọng về những kỉ niệm tuổi thơ của chính mình.

Trước hết, các em hãy cùng cô đọc kĩ đoạn thơ và các câu hỏi nhé.

**Đoạn thơ:**
Khúc khuỷu ruột dê ổ gà ổ chó
Đường dẫn con đi suốt tuổi thơ mình
…
Sớm muộn vẫn về có mẹ chờ con

**Dàn ý trả lời:**

1. **Câu 1:** Xác định phương thức biểu đạt chính.
2. **Câu 2:** Xác định thể thơ.
3. **Câu 3:** Phân tích hình ảnh thơ mộng của con đường đi học.
4. **Câu 4:** Nêu đặc điểm con đường đi học trong kí ức tác giả.
5. **Câu 5:** Khái quát nội dung chính của văn bản.
6. **Câu 6:** Phân tích biện pháp tu từ và tác dụng của nó trong câu thơ “Ôi. Thương quá cái thời cơm củ”.
7. **Câu 7:** Nhận xét tình cảm, thái độ của tác giả.
8. **Câu 8:** Trình bày suy nghĩ cá nhân về con đường đi học của mình.

—

Bây giờ, chúng ta cùng đi vào phân tích từng câu hỏi một cách chi tiết, từng bước nhé!

Phân tích và trả lời:

Câu 1: Phương thức biểu đạt chính của văn bản là gì?

Bước 1: Nhắc lại kiến thức về các phương thức biểu đạt chính.

Trong Ngữ văn, chúng ta thường gặp các phương thức biểu đạt như: Tự sự (kể chuyện), Miêu tả (diễn tả đặc điểm), Biểu cảm (bộc lộ cảm xúc), Thuyết minh (giới thiệu, trình bày khách quan), Nghị luận (trình bày ý kiến, đánh giá), Hành chính – công vụ (sử dụng trong văn bản hành chính).

Bước 2: Đọc kĩ đoạn thơ và xác định nội dung trọng tâm mà tác giả muốn thể hiện.

• Câu “Khúc khuỷu ruột dê ổ gà ổ chó” là miêu tả con đường.
• Câu “Đường dẫn con đi suốt tuổi thơ mình” cho thấy sự gắn bó, hoài niệm.
• Câu “Sớm muộn vẫn về có mẹ chờ con” là sự bộc lộ tình cảm, sự ấm áp, ý nghĩa của con đường.

Bước 3: Tổng hợp và rút ra phương thức biểu đạt chính.

Đoạn thơ không chỉ miêu tả con đường mà quan trọng hơn là thể hiện tình cảm, sự gắn bó sâu sắc, nỗi nhớ và sự trân trọng của tác giả đối với con đường tuổi thơ và tình mẹ. Do đó, phương thức biểu đạt chính là Biểu cảm. Phương thức Miêu tả đóng vai trò phụ trợ, giúp làm rõ đối tượng để bộc lộ cảm xúc.

Câu 2: Đoạn thơ trên viết theo thể thơ nào?

Bước 1: Nhắc lại kiến thức về các thể thơ phổ biến.

Các thể thơ truyền thống và hiện đại thường gặp: Lục bát, Song thất lục bát, Năm chữ, Bảy chữ, Tám chữ, Tự do…

Bước 2: Đếm số tiếng (âm tiết) trong mỗi dòng thơ của đoạn trích.

• “Khúc khuỷu ruột dê ổ gà ổ chó” (8 tiếng)
• “Đường dẫn con đi suốt tuổi thơ mình” (8 tiếng)
• “Sớm muộn vẫn về có mẹ chờ con” (8 tiếng)

Bước 3: So sánh kết quả với các thể thơ đã biết.

Vì các dòng thơ trong đoạn trích đều có 8 tiếng, đoạn thơ này được viết theo thể thơ Tám chữ. Đây là thể thơ hiện đại, có tính linh hoạt cao nhưng vẫn giữ được sự cân đối, nhịp nhàng.

Câu 3: Những hình ảnh nào gợi lên vẻ đẹp thơ mộng của con đường đi học?

Bước 1: Phân tích nghĩa của từ “thơ mộng”.

“Thơ mộng” không chỉ là vẻ đẹp vật lí bên ngoài mà còn là vẻ đẹp của cảm xúc, kí ức, sự lãng mạn, đáng nhớ.

Bước 2: Đọc kĩ từng dòng thơ để tìm các hình ảnh, câu chữ gợi lên ý nghĩa đó.

• Hình ảnh “Khúc khuỷu ruột dê ổ gà ổ chó” thực chất lại gợi lên sự khó khăn, gập ghềnh của con đường, không mang vẻ đẹp thơ mộng theo nghĩa đen. Tuy nhiên, nó là một phần không thể thiếu của con đường tuổi thơ.
• Hình ảnh “Đường dẫn con đi suốt tuổi thơ mình” gợi lên sự gắn bó mật thiết của con đường với cả một giai đoạn đẹp nhất, hồn nhiên nhất của cuộc đời – đó chính là “tuổi thơ”. Tuổi thơ thường được nhìn nhận với vẻ đẹp hồn nhiên, trong trẻo, đáng nhớ.
• Hình ảnh “Sớm muộn vẫn về có mẹ chờ con” không miêu tả trực tiếp con đường mà gợi lên ý nghĩa sâu sắc của con đường: đó là con đường dẫn về tổ ấm, về với tình yêu thương bao la của mẹ. Chính tình yêu thương và sự bình yên ấy đã làm cho con đường trở nên ấm áp, ý nghĩa và đẹp đẽ trong kí ức.

Bước 3: Tổng hợp các hình ảnh và giải thích ý nghĩa của chúng.

Những hình ảnh gợi lên vẻ đẹp thơ mộng của con đường đi học không nằm ở vẻ đẹp vật lí bề ngoài mà ở ý nghĩa tinh thần và cảm xúc mà con đường ấy mang lại:

• “Đường dẫn con đi suốt tuổi thơ mình”: Hình ảnh này gợi lên vẻ đẹp của sự gắn bó, thân thuộc, khi con đường trở thành người bạn đồng hành không thể thiếu trong suốt những năm tháng tuổi thơ hồn nhiên, trong sáng. Chính sự đồng hành ấy đã làm nên vẻ đẹp của kí ức.
• “Sớm muộn vẫn về có mẹ chờ con”: Đây là hình ảnh trung tâm, tỏa sáng nhất, mang đến vẻ đẹp ấm áp, bình yên và thiêng liêng cho con đường. Con đường dù gian nan đến mấy cũng trở nên thơ mộng, đáng nhớ bởi nó dẫn về nơi có tình yêu thương vô bờ bến của mẹ. Sự chờ đợi của mẹ là điểm tựa, là động lực và là bến đỗ bình yên nhất, khiến con đường đi học trở thành một phần không thể thiếu trong kí ức đẹp đẽ của tuổi thơ.

Câu 4: Trong kí ức của tác giả, con đường đi học hiện lên như thế nào?

Bước 1: Kết hợp các chi tiết miêu tả và cảm xúc trong đoạn thơ.

Chúng ta cần xem xét cả những đặc điểm vật lí của con đường và ý nghĩa tinh thần của nó đối với tác giả.

Bước 2: Phân tích từng khía cạnh.

• Về mặt vật lí: Con đường hiện lên là một con đường gian nan, khó khăn, gập ghềnh qua hình ảnh “Khúc khuỷu ruột dê ổ gà ổ chó”. Đây là một con đường không bằng phẳng, đầy thử thách.
• Về mặt tinh thần, ý nghĩa:
  • Là một phần không thể thiếu, gắn bó mật thiết với tác giả, như một người bạn đồng hành “suốt tuổi thơ mình”.
  • Là con đường dẫn lối về mái ấm, về với tình yêu thương ấm áp của mẹ (“Sớm muộn vẫn về có mẹ chờ con”). Điều này làm cho con đường dù vất vả vẫn trở nên thiêng liêng, bình yên và đầy ý nghĩa.

Bước 3: Tổng hợp để đưa ra nhận định toàn diện.

Trong kí ức của tác giả, con đường đi học hiện lên là một con đường gian nan, khó khăn, gập ghềnh (“khúc khuỷu ruột dê ổ gà ổ chó”). Tuy nhiên, vượt lên trên những vất vả ấy, con đường còn là người bạn đồng hành thân thuộc, không thể tách rời, gắn liền với cả “tuổi thơ mình”. Đặc biệt, nó là con đường dẫn lối về với mái ấm gia đình, nơi có tình yêu thương vô bờ bến của mẹ chờ đợi. Chính vì vậy, con đường ấy không chỉ là lối đi vật lí mà còn là biểu tượng của kí ức tuổi thơ, của sự trưởng thành và của tình mẫu tử thiêng liêng.

Câu 5: Nêu khái quát nội dung chính của văn bản?

Bước 1: Tóm tắt ý nghĩa của các hình ảnh, cảm xúc chính trong đoạn thơ.

Đoạn thơ nói về con đường đi học (khó khăn), sự gắn bó của con đường với tuổi thơ, và ý nghĩa của con đường khi nó dẫn về với mẹ.

Bước 2: Rút ra chủ đề chung và thông điệp mà tác giả muốn gửi gắm.

Chủ đề là về con đường đi học, tuổi thơ, tình mẹ.

Bước 3: Khái quát nội dung chính bằng một câu hoặc một đoạn ngắn gọn.

Đoạn thơ khắc họa hình ảnh con đường đi học tuy gian nan, gập ghềnh nhưng lại là một phần không thể thiếu, gắn bó sâu sắc với tuổi thơ của tác giả. Qua đó, đoạn thơ cũng bộc lộ tình cảm trân trọng, yêu mến và hoài niệm của tác giả về con đường đã dẫn lối mình trưởng thành, đặc biệt là sự ấm áp, bình yên khi con đường ấy luôn dẫn về mái ấm gia đình, nơi có tình yêu thương chờ đợi của người mẹ.

Câu 6: Chỉ ra và nêu tác dụng của biện pháp tu từ được sử dụng trong câu thơ ” Ôi. Thương quá cái thời cơm củ”.

Bước 1: Đọc kĩ câu thơ và xác định các từ ngữ, cấu trúc đặc biệt.

Câu thơ: “Ôi. Thương quá cái thời cơm củ.”

Bước 2: Chỉ ra các biện pháp tu từ cụ thể.

• Cảm thán: Từ “Ôi” và cấu trúc “Thương quá” thể hiện cảm xúc mạnh mẽ, trực tiếp.
• Hoán dụ (hoặc ẩn dụ): “cái thời cơm củ”. “Cơm củ” là món ăn đơn sơ, thiếu thốn, gắn liền với những bữa ăn đạm bạc trong thời kì khó khăn, nghèo đói. Việc gọi một giai đoạn lịch sử là “thời cơm củ” là dùng một dấu hiệu đặc trưng (món ăn) để chỉ toàn bộ giai đoạn đó.

Bước 3: Nêu tác dụng của từng biện pháp tu từ và tác dụng chung.

• Biện pháp cảm thán (“Ôi. Thương quá”):
  • Tác dụng: Bộc lộ trực tiếp và mạnh mẽ tình cảm tiếc nuối, xót xa, hoài niệm và cả sự trân trọng của tác giả đối với một thời đã qua. Nó cho thấy sự rung động sâu sắc trong tâm hồn người viết.
• Biện pháp hoán dụ (“cái thời cơm củ”):
  • Tác dụng: Gợi tả một cách chân thực, giản dị nhưng đầy ám ảnh về một thời kì khó khăn, thiếu thốn vật chất trong quá khứ của đất nước và của mỗi người dân. Đồng thời, nó cũng thể hiện sự thấu hiểu, đồng cảm sâu sắc của tác giả với những gian khổ mà thế hệ mình và những thế hệ trước đã trải qua.

Tổng hợp tác dụng: Các biện pháp tu từ này cùng nhau làm nổi bật nỗi nhớ nhung, trân trọng quá khứ dù nghèo khó, gian khổ nhưng lại chất chứa nhiều kỉ niệm và bài học quý giá. Chúng không chỉ thể hiện tình cảm cá nhân của tác giả mà còn gợi lên sự đồng cảm trong lòng người đọc về một thời đại lịch sử, giúp người đọc thấu hiểu hơn giá trị của những gì mình đang có.

Câu 7: Nhận xét về tình cảm, thái độ của tác giả đối với con đường đi học thể hiện trong bài thơ.

Bước 1: Tập hợp các từ ngữ, hình ảnh, cấu trúc câu thể hiện tình cảm của tác giả trong cả đoạn trích đã cho và câu thơ ở câu 6 (nếu có thể coi là cùng ngữ cảnh).

• “Khúc khuỷu ruột dê ổ gà ổ chó”: miêu tả khó khăn nhưng không phàn nàn.
• “Đường dẫn con đi suốt tuổi thơ mình”: gắn bó, thân thuộc.
• “Sớm muộn vẫn về có mẹ chờ con”: ấm áp, an toàn, thiêng liêng.
• “Ôi. Thương quá cái thời cơm củ”: hoài niệm, trân trọng quá khứ khó khăn.

Bước 2: Phân tích sắc thái tình cảm từ các yếu tố đã tập hợp.

Tác giả không hề than vãn về sự khó khăn của con đường mà ngược lại, chấp nhận nó như một phần tất yếu của tuổi thơ. Con đường gắn liền với tuổi thơ, với tình mẹ, và cả những kí ức gian khổ nhưng đáng nhớ. Tất cả đều được nhìn bằng ánh mắt trìu mến, trân trọng.

Bước 3: Đưa ra nhận xét tổng thể về tình cảm, thái độ.

Tình cảm, thái độ của tác giả đối với con đường đi học được thể hiện trong bài thơ là sự trân trọng sâu sắc, gắn bó mật thiết và đầy hoài niệm. Mặc dù con đường có “khúc khuỷu ruột dê ổ gà ổ chó”, tác giả không hề than phiền hay oán trách, mà coi đó như một phần không thể thiếu, một người bạn đồng hành “suốt tuổi thơ mình”. Con đường ấy không chỉ là lối đi vật lí mà còn là con đường dẫn về mái ấm gia đình, nơi có “mẹ chờ con”, mang lại cảm giác ấm áp, bình yên và thiêng liêng. Cùng với nỗi “thương quá cái thời cơm củ” (trong câu thơ bổ sung), tác giả cho thấy sự biết ơn những tháng ngày gian khó đã tôi luyện mình, đồng thời trân quý những giá trị tinh thần vượt lên trên mọi vật chất. Tất cả toát lên một tình yêu quê hương, tuổi thơ và đặc biệt là tình mẫu tử ấm áp, giản dị mà sâu sắc.

Câu 8: Trình bày ngắn gọn suy nghĩ của Anh/ chị về con đường đi học của mình.

Bước 1: Liên hệ với bản thân, hồi tưởng lại con đường đi học của mình.

Hãy nghĩ về con đường bạn đi hàng ngày, hoặc con đường bạn đã từng đi khi còn nhỏ.

Bước 2: Mô tả con đường đó (vật lí, cảm xúc).

• Con đường đó như thế nào (dài, ngắn, bằng phẳng, gồ ghề, đông đúc, vắng vẻ, có gì đặc biệt trên đường…).
• Những kỉ niệm nào gắn với con đường đó (với bạn bè, với người thân, những sự kiện vui buồn…).
• Cảm xúc của bạn khi nghĩ về con đường đó (vui, buồn, nhớ nhung, biết ơn…).

Bước 3: Nêu ý nghĩa của con đường đối với bản thân.

Con đường ấy không chỉ là lối đi mà còn là chứng nhân của tuổi thơ, của quá trình trưởng thành, của những bài học đầu đời, của tình bạn, tình thầy trò… Nó có ý nghĩa gì với bạn bây giờ?

Dàn ý gợi ý cho học sinh:

1. Giới thiệu chung: Con đường đi học của em (tên đường/địa điểm, đặc điểm chính: dài/ngắn, đô thị/nông thôn, v.v.).
2. Đặc điểm và kỉ niệm:
   • Nét đặc trưng của con đường: có cây cối, hàng quán, bạn bè cùng đi…
   • Những kỉ niệm đáng nhớ: cùng bạn bè trò chuyện, chạy đua; gặp gỡ thầy cô; những buổi tan học trời mưa/nắng; những lúc mẹ/bố đưa đón…
   • Những cảm xúc gắn với con đường: niềm vui, sự lo lắng, háo hức, bình yên…
3. Ý nghĩa:
   • Con đường đó không chỉ là lối đi mà còn là một phần tuổi thơ, kí ức không thể xóa nhòa.
   • Là nơi chứng kiến sự trưởng thành của em, những bài học đầu đời.
   • Là sợi dây kết nối em với gia đình, bạn bè và trường lớp.
4. Kết luận (tình cảm hiện tại): Con đường đi học mãi là một phần đẹp đẽ trong trái tim em.

Ví dụ về suy nghĩ cá nhân:

Con đường đi học của em, không gian nan như con đường trong bài thơ của tác giả Nguyễn Ngọc Hưng, lại là một con đường làng nhỏ hẹp, quanh co với hai hàng cây xanh rợp bóng mát. Dù chỉ dài khoảng hai cây số, nhưng nó đã gắn liền với gần mười năm tuổi thơ của em. Trên con đường ấy, em đã cùng bạn bè tung tăng đùa nghịch mỗi sớm đi học, chia sẻ những câu chuyện vu vơ, cùng nhau vượt qua những buổi nắng gắt hay những cơn mưa bất chợt. Con đường ấy còn in dấu những bước chân nhỏ bé của mẹ, của bà khi dắt em đi học ngày đầu tiên, hay những lần chở em về nhà khi trời đã tối muộn. Giờ đây, dù con đường đã được trải nhựa và rộng rãi hơn, nhưng trong kí ức của em, nó vẫn là con đường đất nhỏ xíu với những viên sỏi lạo xạo dưới chân, là nơi chứng kiến bao nhiêu buồn vui, bao nhiêu sự trưởng thành của em. Con đường đi học không chỉ là lối đi mà còn là một phần tuổi thơ hồn nhiên, là sợi dây kết nối em với những kí ức đẹp đẽ nhất, và là minh chứng cho tình yêu thương vô bờ của gia đình.

—

Cô hy vọng qua buổi phân tích chi tiết này, các em đã nắm vững kiến thức, hiểu rõ hơn về đoạn thơ và biết cách áp dụng vào việc giải quyết các bài tập tương tự. Hãy luôn giữ trong mình những kí ức đẹp về con đường đi học nhé, vì đó là hành trang quý giá cho cuộc đời chúng ta!

Chúc các em học tốt!