Hôm nay, cô trò chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu một cặp phạm trù rất quan trọng trong triết học Mác – Lênin mà các em đã được học trong môn Giáo dục công dân lớp 10, đó chính là chất và lượng. Để hiểu rõ hơn về mối quan hệ biện chứng giữa chúng, trước hết, chúng ta cần phân biệt sự giống và khác nhau giữa chất và lượng.

Chúng ta sẽ cùng phân tích từng bước một nhé!

Bước 1: Nhắc lại khái niệm “Chất”

Trước hết, các em hãy nhớ lại xem chất của sự vật là gì?

Trong triết học, chất của sự vật, hiện tượng là tổng hợp những thuộc tính cơ bản, vốn có của sự vật, hiện tượng, tiêu biểu cho sự vật, hiện tượng đó mà làm cho sự vật đó là nó và khác biệt với các sự vật, hiện tượng khác.

Để dễ hiểu hơn, cô có ví dụ:

• Chất của nước là tổng hợp các thuộc tính như: công thức hóa học là H₂O, không màu, không mùi, không vị, ở điều kiện thường là thể lỏng, sôi ở 100^oC, đông đặc ở 0^oC… Nếu một trong những thuộc tính cơ bản này thay đổi, thì đó không còn là nước nữa.
• Chất của một con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội, là sự sống, sự tư duy, tình cảm, đạo đức…

Bước 2: Nhắc lại khái niệm “Lượng”

Vậy còn lượng thì sao?

Lượng của sự vật, hiện tượng là những thuộc tính vốn có của sự vật, hiện tượng, biểu thị quy mô, trình độ phát triển, số lượng các yếu tố cấu thành sự vật, hiện tượng bằng những đại lượng nhất định.

Cô lấy ví dụ về lượng của các sự vật ở trên:

• Lượng của nước có thể là: khối lượng 1 kg, thể tích 1 lít, nhiệt độ 25^oC, độ pH = 7…
• Lượng của một con người có thể là: cân nặng 50 kg, chiều cao 1m60, số tuổi là 16 tuổi, trình độ học vấn là học sinh lớp 10…

Bước 3: So sánh sự giống nhau giữa chất và lượng

Sau khi đã nắm rõ khái niệm của cả chất và lượng, chúng ta có thể thấy chúng có những điểm chung sau đây:

1. Cùng là những thuộc tính khách quan, vốn có của sự vật, hiện tượng: Cả chất và lượng đều tồn tại trong bản thân sự vật, hiện tượng một cách khách quan, không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người. Chúng là một phần không thể tách rời để cấu thành nên sự vật đó.
2. Cùng tồn tại trong sự thống nhất biện chứng: Chất và lượng luôn gắn bó chặt chẽ với nhau, không thể tồn tại độc lập, tách rời nhau. Bất kỳ sự vật, hiện tượng nào cũng đều có cả chất và lượng.
3. Cùng góp phần xác định sự vật, hiện tượng: Để nhận biết và phân biệt một sự vật, hiện tượng, chúng ta cần phải xem xét cả chất và lượng của nó. Thiếu một trong hai yếu tố này, chúng ta không thể có cái nhìn đầy đủ và toàn diện về sự vật.

Bước 4: So sánh sự khác nhau giữa chất và lượng

Mặc dù có những điểm chung, nhưng chất và lượng lại có những đặc điểm riêng biệt rất quan trọng, giúp chúng ta phân biệt rõ ràng hai phạm trù này:

1. Về bản chất (tính định tính và định lượng):
   • Chất: Mang tính định tính. Chất trả lời cho câu hỏi “Cái gì?”, “Nó là gì?”, “Bản chất của nó là gì?”. Chất giúp chúng ta phân biệt sự vật này với sự vật khác. Ví dụ: Sắt là một kim loại có tính dẻo, dẫn điện, dẫn nhiệt tốt.
   • Lượng: Mang tính định lượng. Lượng trả lời cho câu hỏi “Bao nhiêu?”, “Mức độ nào?”, “Quy mô ra sao?”. Lượng thường được biểu thị bằng con số, đại lượng đo lường. Ví dụ: Khối lượng của thanh sắt là 10 kg, chiều dài 1 mét.
2. Về tính ổn định và biến đổi:
   • Chất: Tương đối ổn định. Chất không thay đổi ngay lập tức mà chỉ biến đổi khi có sự tích lũy đến một giới hạn nhất định của lượng. Ví dụ: Nước vẫn là nước dù ở nhiệt độ 1^oC hay 99^oC.
   • Lượng: Luôn vận động, biến đổi. Lượng có thể tăng lên hoặc giảm đi liên tục trong một giới hạn nhất định mà chưa làm thay đổi chất của sự vật. Ví dụ: Nhiệt độ của nước có thể tăng từ 1^oC lên 50^oC mà nó vẫn là nước.
3. Về cách biểu hiện và nhận thức:
   • Chất: Thường biểu hiện thông qua nhiều thuộc tính, tương đối khó nhận biết trực tiếp bằng các giác quan đơn thuần. Để nhận biết chất, chúng ta cần phải đi sâu tìm hiểu, phân tích các mối liên hệ bên trong của sự vật.
   • Lượng: Thường dễ dàng được biểu thị bằng con số, kích thước, quy mô… nên dễ nhận biết và đo lường hơn bằng các phương tiện khoa học hoặc giác quan.
4. Về vai trò:
   • Chất: Là cái làm cho sự vật là nó, là yếu tố căn bản để phân biệt sự vật này với sự vật khác. Không có chất, sự vật không còn tồn tại như nó vốn có.
   • Lượng: Là yếu tố biểu thị quy mô, trình độ tồn tại và phát triển của sự vật. Lượng tạo tiền đề cho sự thay đổi về chất.

Tổng kết:

Như vậy, cô trò chúng ta đã cùng nhau phân tích chi tiết sự giống và khác nhau giữa chất và lượng. Việc nắm vững hai phạm trù này không chỉ giúp các em hiểu sâu hơn về thế giới xung quanh mà còn là nền tảng quan trọng để chúng ta tìm hiểu quy luật chuyển hóa từ những thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất và ngược lại, một quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật.

Các em có thể tóm tắt lại những điểm chính này vào vở để dễ ghi nhớ nhé! Cô chúc các em học tốt!