Em hiểu thế nào về “nắng hang cau”, “Mặt chữ điền” trong câu thơ cuối là mặt của…
Bước 1: Xác định vị trí và ngữ cảnh của câu thơ.
Câu thơ “Nắng hang cau, nắng mờ sa, mặt chữ điền, mặt ông cha ta.” (hoặc có thể có những biến thể nhỏ tùy theo từng sách giáo khoa, nhưng ý nghĩa cốt lõi vẫn giữ nguyên) thường nằm ở phần cuối của một bài thơ, bài văn xuôi có yếu tố trữ tình, thường là để khái quát, gợi tả một hình ảnh, một không khí, hoặc một tâm trạng. Chúng ta cần đặt câu thơ này vào toàn bộ tác phẩm để hiểu rõ hơn ý nghĩa của nó.
Bước 2: Phân tích từng hình ảnh, cụm từ.
* “Nắng hang cau”:
* “Nắng”: ánh sáng mặt trời, biểu tượng cho sự sống, sự ấm áp, sự rực rỡ.
* “Hang cau”: khu vực dưới bóng những cây cau. Cây cau thường mọc thẳng, cao, tán lá không quá rậm rạp, tạo nên những “hang” đổ bóng.
* “Nắng hang cau”: Ánh nắng chiếu qua kẽ lá cau, tạo nên những vệt sáng, vệt tối xen kẽ. Nó gợi lên một khung cảnh rất quen thuộc, bình dị, mang đậm nét làng quê Việt Nam. Ánh nắng này không gay gắt mà dịu nhẹ, có chút gì đó hoài cổ, man mác buồn hoặc yên bình, tĩnh lặng tùy thuộc vào giọng điệu chung của tác phẩm. Nó tạo ra một không gian đặc trưng, gợi nhớ về quê hương, về tuổi thơ.
* “Mặt chữ điền”:
* “Mặt chữ điền”: Đây là một nét miêu tả ngoại hình. “Chữ điền” (田) là chữ Hán có hình vuông, bốn góc được phân chia rõ ràng. Gương mặt chữ điền thường là gương mặt vuông vắn, đầy đặn, có đường nét khỏe khoắn, chắc chắn. Nó biểu trưng cho sự hiền lành, chất phác, phúc hậu, và có phần cứng cỏi, chịu thương chịu khó. Đây là một nét đẹp truyền thống của người nông dân Việt Nam.
Bước 3: Xác định “mặt chữ điền” là mặt của ai.
Dựa vào vế sau của câu thơ: “…mặt chữ điền, mặt ông cha ta.”
* “Mặt ông cha ta”: Cụm từ này chỉ chung tổ tiên, những người đi trước, những người đã gây dựng nên gia tộc, quê hương. “Ông cha” là biểu tượng cho thế hệ đi trước, là nguồn cội, là sự kế thừa.
Vậy, “Mặt chữ điền” trong câu thơ cuối là mặt của ông cha ta, tức là của thế hệ tổ tiên, những người đi trước.
Bước 4: Tổng hợp ý nghĩa của cả câu thơ và ý đồ của tác giả.
Khi đặt “nắng hang cau” và “mặt chữ điền” cạnh nhau, ta thấy:
* “Nắng hang cau” gợi lên một không gian, một khung cảnh quê hương bình dị, yên ả, có sức gợi nhớ mạnh mẽ.
* “Mặt chữ điền” là hình ảnh cụ thể của con người, là đại diện cho những phẩm chất tốt đẹp, truyền thống của cha ông.
Tác giả sử dụng hai hình ảnh này để:
* Gợi tả vẻ đẹp bình dị, chân chất của quê hương và con người Việt Nam: Hình ảnh nắng chiếu qua kẽ lá cau mang đến một không khí thân quen, mộc mạc. Gương mặt chữ điền là nét đẹp ngoại hình truyền thống của người nông dân, chất phác, hiền hậu.
* Khái quát về cội nguồn, về giá trị truyền thống: “Mặt ông cha ta” là biểu tượng cho sự tiếp nối, cho những giá trị tốt đẹp mà thế hệ đi trước đã truyền lại. Câu thơ như một lời khẳng định, một sự tri ân đối với những thế hệ đã làm nên quê hương, đất nước.
* Tạo nên một không khí hoài niệm, sâu lắng: Sự kết hợp giữa cảnh vật (nắng hang cau) và con người (mặt chữ điền) cùng với việc gọi tên “ông cha ta” tạo nên một bức tranh gợi nhiều liên tưởng, mang đến cảm giác ấm áp, thiêng liêng về nguồn cội.
Như vậy, “nắng hang cau” là hình ảnh gợi tả không gian, cảnh vật quê hương bình dị, thân thuộc, còn “Mặt chữ điền” trong câu thơ cuối là mặt của ông cha ta, là biểu tượng cho những phẩm chất tốt đẹp, hiền lành, chất phác, và sự vững chãi của thế hệ đi trước.
Sau một cuộc sống ngắn ngùi và không mấy may mắn, Hàn Mặc Tử để lại cho thơ Việt Nam một số lượng tác phẩm không nhỏ, trong đó có những bài thơ, người này say mê thì người kia không thích. Tuy vậy, cũng có không ít bài thơ, chẳng hạn như bài Đây thôn Vĩ Dạ, được hầu hết mọi người đọc, trải qua nhiều thế hệ, thừa nhận là tuyệt hay, góp phần tạo nên bức chân dung tuyệt đẹp của nhà thơ trong văn học sử nước nhà, ngay từ khổ đầu, Đây thôn Vĩ Dạ đã làm người đọc xúc động đến nao lòng:
Sao anh không về chơi thôn Vĩ?
Nhìn nắng hàng cau, nắng mới lên
Vườn ai mướt quá, xanh như ngọc
Lá trúc che ngang mặt chữ điền.
Nghe nói Đây thôn Vĩ Dạ là bài thơ Hàn Mặc Tử viết đế đáp lại lời thư thăm hỏi của một cô gái xứ Huế khi nhà thơ đang vắng mặt ở Huế để về nhà chữa bệnh (năm 1938). Cũng nghe nói, cô gái Huê ấy tên là Hoàng Cúc, một người đẹp đang được Hàn Mặc Tử có nhiều cảm tình. Lúc ấy, nhà cô Hoàng Cúc ở thôn Vĩ Dạ, một vùng đất rất đẹp ở hữu ngạn sông Hương, hơi chếch phía trước kinh thành. Như người ta vẫn nói. “yêu nhau yêu cả lối đi”, từ có Hoàng Cúc, cái thôn Vĩ Dạ ấy bỗng chốc trở nên tuyệt vời đối với nhà thơ. Cho nên, nghĩ đến cô Hoàng Cúc, tự nhiên là phải nghĩ đến thôn Vĩ Dạ. Cái tên gọi ấy đã bật dậy ngay trong nỗi nhớ để hiện hình thành câu thơ đầu tiên:
Sao anh không về chơi thôn Vĩ?
Câu thơ là một câu hỏi. Vì sao mà đạt câu hỏi? Với người đọc thơ, câu hỏi này có giá trị như một lời mời gọi thiết tha, lời mời đến thôn Vì, “về chơi thôn Vĩ”. Hẳn khi đọc được lời thơ thăm hỏi của cô gái thôn Vĩ Dạ. Màn Mặc Tử đã cảm nhận nó như một lời nhắc nhở. trách móc, một lôi mời gọi thân ái bạn bè. Trong câu thơ, nhà thơ không dùng từ “đến”, “đến thăm”, mà dùng ệ,rề‘‘ và “về chơi”. Những tiếng ấy đọc lên nghe đậm đà tình bạn. Huống chi, đối với nhà thơ thì thôn Vĩ là một nơi quen thuộc, đã đến. từng đến nhiều lần, lại đến trong tư cách một người bạn. Nhưng về chơi thôn Vĩ để làm gi? Câu thơ tiếp theo giống như một câu trả lời, là khá bất ngờ:
Nhìn nắng hàng cau, nắng mới lên
Hóa ra về chơi thôn Vĩ không cốt đê thăm ai, mà chỉ để nhìn, nhìn… nắng. Cách nói quanh co đến ỡm ờ! Có điều gì khó nói, có điều gì cố nén lại trong tình cảm ở đây. Tuy nhiên, chính cái chỗ ỡm ờ có nên ấy đã tạo cho người đọc một khoảng thú vị, một hình ảnh tuyệt đẹp về thôn Vĩ Dạ. Cái nét gây ấn tượng đầu tiên của thôn Vĩ khi khách từ xa đến, ấy là những hàng cau cao vút lên trời. Trong câu thơ, lần lượt trải ra từng từ cũng lần lượt trải ra từng chi tiết: nắng hàng cau – nắng mới lên Nhớ về thôn Vĩ Dạ, Hàn Mặc Tử đã làm một cuộc đi trong tưởng tượng đề ngắm thôn Vĩ từ xa đến gần. Xa, để nhìn thấy nắng hàng cau; đến gần để nhìn thấy một khu vườn: