giải thích nguyên lý lợi dụng áp suất khí quyển của giác mút, bình xịt, tàu đệm …
Trước hết, chúng ta cần nhớ lại khái niệm về áp suất khí quyển. Khí quyển bao Just là một lớp không khí bao quanh Trái Đất. Chính lớp không khí này cũng có trọng lượng và do đó tạo ra một áp suất lên mọi vật. Áp suất khí quyển này có giá trị khá lớn, khoảng 100.000 Pa (Pascal) ở mực nước biển.
Bây giờ, chúng ta sẽ đi vào chi tiết từng vật dụng nhé!
1. Giải thích nguyên lý lợi dụng áp suất khí quyển của giác mút.
Các em có thấy những cái giác mút thường dùng để treo đồ hoặc đóng các vật dụng không? Vậy nó hoạt động như thế nào?
Bước 1: Tạo ra sự chênh lệch áp suất.
Khi chúng ta ấn giác mút vào một bề mặt nhẵn (ví dụ: kính, tường gạch men), chúng ta đã ép không khí bên trong giác mút ra ngoài. Điều này làm giảm lượng không khí bên trong giác mút, dẫn đến áp suất bên trong giác mút thấp hơn áp suất khí quyển bên ngoài.
Bước 2: Áp suất khí quyển tác dụng lực.
Lúc này, không khí bên ngoài giác mút (với áp suất khí quyển cao) sẽ tác dụng một lực lên bề mặt của giác mút. Lực này hướng vào trong, ép chặt giác mút vào bề mặt mà nó đang bám.
Bước 3: Lực bám giữ.
Do áp suất khí quyển bên ngoài lớn hơn áp suất bên trong, nên có một lực đẩy rất mạnh ép giác mút vào bề mặt. Lực này đủ lớn để giữ cho giác mút bám chặt vào đó, cho phép chúng ta treo đồ vật.
Để các em dễ hình dung hơn, chúng ta có thể liên hệ với công thức tính áp suất:
\( p = \frac{F}{S} \)
Trong đó:
\( p \) là áp suất.
\( F \) là lực tác dụng.
\( S \) là diện tích bị tác dụng.
Khi giác mút bám vào, ta có:
Áp suất bên ngoài (khí quyển): \( p_{ngoài} \)
Áp suất bên trong giác mút: \( p_{trong} \)
Diện tích tiếp xúc của giác mút với bề mặt: \( S_{giac\_mut} \)
Vì \( p_{ngoài} > p_{trong} \), nên có một lực đẩy \( F_{bám} \) hướng vào trong, giữ giác mút bám vào bề mặt. Lực này được tính gần đúng bằng:
\( F_{bám} \approx (p_{ngoài} – p_{trong}) \times S_{giac\_mut} \)
Do \( p_{ngoài} \) lớn và \( S_{giac\_mut} \) cũng có thể khá lớn, nên \( F_{bám} \) có thể rất lớn.
2. Giải thích nguyên lý lợi dụng áp suất khí quyển của bình xịt.
Các bình xịt như bình xịt côn trùng, bình xịt sơn, bình xịt nước hoa đều hoạt động dựa trên nguyên lý này.
Bước 1: Chất đẩy và hỗn hợp chất cần xịt.
Bên trong bình xịt có hai phần chính: chất đẩy (thường là một loại khí bị nén ở áp suất cao) và hỗn hợp chất cần xịt (ví dụ: thuốc diệt côn trùng, sơn, nước hoa).
Bước 2: Nén chất đẩy.
Chất đẩy được nén với áp suất rất cao bên trong bình. Áp suất này lớn hơn áp suất khí quyển bên ngoài.
Bước 3: Khi nhấn nút xịt.
Khi chúng ta nhấn vào nút xịt, một van nhỏ bên trong bình sẽ mở ra.
Bước 4: Lợi dụng chênh lệch áp suất để đẩy chất ra ngoài.
Do áp suất của chất đẩy bên trong bình cao hơn nhiều so với áp suất khí quyển bên ngoài, chất đẩy sẽ có xu hướng giãn nở và đẩy hỗn hợp chất cần xịt đi theo. Chất đẩy và chất cần xịt sẽ thoát ra ngoài qua vòi xịt với tốc độ cao, tạo thành dạng phun sương.
Cũng giống như giác mút, ở đây có sự chênh lệch áp suất. Giả sử áp suất trong bình là \( p_{trong\_binh} \) và áp suất khí quyển là \( p_{ngoài} \). Khi nhấn nút, ta có \( p_{trong\_binh} > p_{ngoài} \).
Khi van mở, hỗn hợp chất được đẩy ra ngoài theo nguyên tắc từ nơi có áp suất cao đến nơi có áp suất thấp.
3. Giải thích nguyên lý lợi dụng áp suất khí quyển của tàu đệm khí.
Tàu đệm khí (hovercraft) là một loại phương tiện di chuyển trên cạn hoặc mặt nước, bằng cách tạo ra một lớp đệm khí bên dưới nó.
Bước 1: Tạo ra luồng khí thổi xuống.
Tàu đệm khí có hệ thống quạt mạnh mẽ. Các quạt này hút không khí từ bên trên và thổi xuống một khoang chứa bên dưới đáy tàu.
Bước 2: Tăng áp suất bên dưới tàu.
Luồng khí được thổi liên tục xuống khoang này, tạo ra một áp suất khí quyển cao hơn đáng kể so với áp suất khí quyển bên ngoài.
Bước 3: Tạo ra “đệm khí”.
Khoang chứa này có các “vạt” hoặc “màn” bằng chất liệu mềm, co giãn bao quanh. Khí được thổi vào khoang sẽ bị giữ lại bởi các màn này, tạo thành một lớp đệm khí dày bên dưới đáy tàu.
Bước 4: Nâng tàu lên khỏi mặt đất/mặt nước.
Do áp suất khí quyển bên dưới tàu cao hơn áp suất khí quyển bên ngoài, nó sẽ tạo ra một lực đẩy hướng lên trên, nâng toàn bộ con tàu lên khỏi bề mặt.
Bước 5: Giảm ma sát.
Khi được nâng lên khỏi mặt đất hoặc mặt nước, tàu sẽ di chuyển trên lớp đệm khí này, do đó ma sát với bề mặt gần như bằng không. Điều này cho phép tàu di chuyển rất nhẹ nhàng và nhanh chóng.
Ta có thể xem xét lực nâng do áp suất khí quyển. Giả sử diện tích đáy của tàu là \( S_{day\_tau} \).
Áp suất bên dưới tàu: \( p_{dưới} \)
Áp suất bên ngoài (khí quyển): \( p_{ngoài} \)
Lực nâng do áp suất tạo ra hướng lên trên là:
\( F_{nâng} = (p_{dưới} – p_{ngoài}) \times S_{day\_tau} \)
Khi \( p_{dưới} \) đủ lớn, \( F_{nâng} \) sẽ đủ lớn để thắng trọng lượng của tàu và nâng nó lên.
Như vậy, các em thấy đấy, áp suất khí quyển là một lực rất quan trọng và có nhiều ứng dụng thiết thực trong cuộc sống. Qua ba ví dụ trên, chúng ta đã thấy cách con người khéo léo tận dụng sự chênh lệch áp suất để tạo ra những công cụ hữu ích.
Các em có câu hỏi nào không? Nếu không, chúng ta sẽ kết thúc bài học hôm nay tại đây. Về nhà, các em hãy thử tìm hiểu thêm về các ứng dụng khác của áp suất khí quyển nhé!
Đáp án:
* Giác mút
Giác mút là một vật liệu được làm từ một loại cao su đặc biệt có khả năng bám dính vào các bề mặt nhẵn, phẳng. Khi giác mút được dán lên một bề mặt nhẵn, phẳng, áp suất khí quyển bên ngoài lớn hơn áp suất khí quyển bên trong giác mút. Điều này tạo ra một lực đẩy từ bên ngoài vào, giúp giác mút bám chặt vào bề mặt.
* Bình xịt
Bình xịt là một dụng cụ được sử dụng để phun các chất lỏng hoặc khí nén. Khi người dùng bóp cò bình xịt, khí nén bên trong bình sẽ được giải phóng ra ngoài. Áp suất khí quyển bên ngoài sẽ đẩy chất lỏng hoặc khí nén bên trong bình ra ngoài theo đường ống phun.
* Tàu đệm khí
Tàu đệm khí là một loại tàu thủy có khả năng di chuyển trên mặt nước, mặt đất hoặc mặt băng. Khi tàu đệm khí di chuyển, không khí được bơm vào các khoang đệm dưới thân tàu. Áp suất khí quyển bên ngoài sẽ đẩy không khí trong các khoang đệm lên, tạo ra một lớp không khí đệm giữa thân tàu và mặt nước, mặt đất hoặc mặt băng. Lớp không khí đệm này giúp tàu đệm khí di chuyển trên mặt nước, mặt đất hoặc mặt băng một cách nhẹ nhàng và êm ái.
Đáp án:
1. Giác mút treo tường
Giác mút hoạt động dựa vào sự chênh lệch áp suất khí quyển. Khi ấn giác mút vào tường, không khí bên trong bị đẩy ra ngoài, tạo nên vùng chân không hoặc vùng có áp suất nhỏ hơn áp suất khí quyển. Lúc này, áp suất không khí bên ngoài lớn hơn sẽ ép giác mút chặt vào tường, giúp nó bám chắc. Nhờ lực ép của áp suất khí quyển, giác mút có thể giữ các vật nhẹ mà không bị rơi.
2. Bình xịt nước đơn giản
Bình xịt nước cũng lợi dụng áp suất của không khí. Khi bóp cò, không khí trong bình bị nén lại, làm tăng áp suất. Áp suất cao này đẩy nước qua ống nhỏ đi ra ngoài. Khi ra khỏi vòi phun, nước bị chia thành các giọt nhỏ li ti nhờ sự chênh lệch áp suất giữa trong bình và ngoài không khí. Như vậy, áp suất khí quyển kết hợp với áp suất trong bình giúp nước phun thành tia hoặc sương mịn.
3. Tàu đệm khí
Tàu đệm khí hoạt động dựa trên nguyên lý cân bằng áp suất khí quyển. Động cơ của tàu thổi luồng không khí mạnh xuống mặt đất hoặc mặt nước, tạo ra một lớp không khí có áp suất cao dưới thân tàu. Lớp khí này nâng thân tàu lên, làm giảm đáng kể lực ma sát giữa tàu và mặt tiếp xúc. Nhờ đó, tàu có thể di chuyển nhanh, êm và linh hoạt. Chính áp suất không khí bên dưới lớn hơn áp suất khí quyển bên trên đã giúp tàu “nổi” trên không khí.