Chào các con, cô là giáo viên Ngữ Văn của các con đây. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu một khái niệm rất thú vị và quan trọng trong môn Văn, đó là “Gợi hình, gợi cảm”. Đây là chìa khóa giúp các con cảm nhận được cái hay, cái đẹp của một bài thơ, một câu chuyện đó.

Chúng ta hãy cùng nhau “mổ xẻ” từng khái niệm một cách thật dễ hiểu nhé!

Bước 1: Tìm hiểu “Gợi hình” là gì?

Các con hãy tưởng tượng nhà văn, nhà thơ giống như một người họa sĩ. Nhưng thay vì dùng cọ vẽ và màu sắc, họ dùng ngôn từ để vẽ nên những bức tranh trong tâm trí của người đọc. İşte “gợi hình” chính là khả năng đó.

• Định nghĩa: Gợi hình là dùng từ ngữ để làm cho người đọc, người nghe có thể hình dung ra được một cách cụ thể, sống động về hình ảnh, dáng vẻ, màu sắc, đường nét… của sự vật, sự việc hoặc con người được miêu tả.
• Dấu hiệu nhận biết: Khi đọc một câu văn, câu thơ, nếu trong đầu con “hiện” lên một bức tranh rõ nét như đang xem phim, thì đó chính là tác dụng gợi hình của ngôn từ.
• Ví dụ minh họa:
  Trong bài thơ “Đêm nay Bác không ngủ” của Minh Huệ, có câu:
  “Bóng Bác cao lồng lộng
  Ấm hơn ngọn lửa hồng”

  Đọc câu thơ này, con có hình dung ra không? Một bên là ngọn lửa bập bùng trong đêm, và một bên là hình ảnh Bác Hồ đi đi lại lại. “Bóng Bác” in trên vách, trông thật lớn lao, “cao lồng lộng”. Chính từ láy “lồng lộng” đã vẽ nên một bức tranh rất rõ nét về sự vĩ đại của Bác trong đêm khuya. Đó chính là gợi hình.

Bước 2: Tìm hiểu “Gợi cảm” là gì?

Nếu “gợi hình” là dùng ngôn từ để vẽ tranh, thì “gợi cảm” là dùng ngôn từ để tấu lên một bản nhạc cho tâm hồn. Nó khơi dậy những cảm xúc, tình cảm bên trong chúng ta.

• Định nghĩa: Gợi cảm là dùng từ ngữ để làm cho người đọc, người nghe cảm nhận được những cảm xúc, tình cảm (vui, buồn, yêu, ghét, thương cảm, xót xa…) hoặc trạng thái của tâm hồn. Chữ “cảm” ở đây chính là “cảm xúc”, “tình cảm”.
• Dấu hiệu nhận biết: Khi đọc một câu văn, câu thơ, nếu con cảm thấy lòng mình rung động, thấy vui lây, buồn theo, hay dâng lên một tình cảm yêu mến, trân trọng… thì đó chính là tác dụng gợi cảm.
• Ví dụ minh họa:
  Chúng ta cùng xem lại hai câu thơ trên:
  “Bóng Bác cao lồng lộng
  Ấm hơn ngọn lửa hồng”

  Hình ảnh Bác Hồ và ngọn lửa không chỉ đẹp (gợi hình), mà nó còn khơi dậy trong lòng chúng ta một cảm xúc. Từ “ấm” không chỉ là hơi ấm của lửa, mà còn là hơi ấm của tình thương bao la Bác dành cho các anh đội viên. Đọc câu thơ, ta cảm thấy thật ấm áp, trân trọng và kính yêu Bác vô cùng. Cảm xúc ấm áp, kính yêu đó chính là tác dụng gợi cảm.

Bước 3: Mối quan hệ giữa Gợi hình và Gợi cảm

Trong văn chương, gợi hình và gợi cảm thường không tách rời nhau mà luôn gắn bó mật thiết, cái này là tiền đề cho cái kia.

• Một hình ảnh đẹp, sống động (gợi hình) thường sẽ tạo ra một cảm xúc mãnh liệt (gợi cảm).
• Lý do: Vì khi ta hình dung ra được bức tranh cụ thể, ta mới dễ dàng đặt mình vào hoàn cảnh đó và cảm nhận được những cảm xúc mà tác giả muốn truyền tải.

Ví dụ tổng kết: Xét câu ca dao:
“Thân em như củ ấu gai
Ruột trong thì trắng, vỏ ngoài thì đen”

• Gợi hình: Câu ca dao vẽ ra hình ảnh củ ấu rất cụ thể: bên ngoài có vỏ màu đen, sần sùi, có gai nhọn; nhưng bên trong ruột lại trắng ngần. Ta gần như nhìn thấy được hình ảnh củ ấu đó.
• Gợi cảm: Từ hình ảnh củ ấu, ta cảm nhận được nỗi niềm của người phụ nữ trong xã hội cũ. Vẻ ngoài của họ có thể không xinh đẹp, lam lũ (vỏ đen, gai góc) nhưng tâm hồn, phẩm chất của họ lại trong trắng, tốt đẹp (ruột trắng). Từ đó, ta dâng lên cảm xúc xót thương, trân trọng vẻ đẹp tâm hồn của họ.

Như vậy, hình ảnh củ ấu (gợi hình) đã khơi dậy trong ta sự thương cảm, trân trọng (gợi cảm).

Bước 4: Phương pháp áp dụng để làm bài tập

Khi phân tích một câu văn, câu thơ, các con hãy tự đặt cho mình 2 câu hỏi sau:

1. Câu hỏi 1 (để tìm yếu tố gợi hình): Đọc câu này, mình có HÌNH DUNG ra được hình ảnh, màu sắc, âm thanh, dáng vẻ gì không? -> Nếu có, đó là gợi hình.
2. Câu hỏi 2 (để tìm yếu tố gợi cảm): Đọc câu này, mình có CẢM XÚC gì? (Vui, buồn, thương, nhớ, tự hào…) -> Nếu có, đó là gợi cảm.

Lý do áp dụng phương pháp này: Hai câu hỏi trên giúp các con đi thẳng vào bản chất vấn đề, biến những khái niệm lý thuyết thành sự cảm nhận của chính bản thân mình. Học Văn là phải rung động bằng cả khối óc (hình dung) và trái tim (cảm xúc) các con ạ.

Chúc các con học tốt và luôn tìm thấy những điều diệu kỳ trong từng trang sách nhé