Chào các em học sinh yêu quý! Thầy rất vui được đồng hành cùng các em trong bài học hôm nay về hai khái niệm vô cùng quan trọng trong lập trình: hằng và biến. Đây chính là nền tảng để chúng ta có thể “giao tiếp” với máy tính và xây dựng nên những chương trình thú vị đấy!

Chúng ta sẽ cùng tìm hiểu chi tiết từng khái niệm và phân biệt rõ ràng chúng nhé.

Bước 1: Tìm hiểu về Biến (Variable)

1. Biến là gì?

• Trong lập trình, các em hãy hình dung biến giống như một “chiếc hộp” hoặc một “ngăn tủ” mà chúng ta sử dụng để cất giữ thông tin (dữ liệu).
• Điểm đặc biệt của “chiếc hộp” này là giá trị bên trong nó có thể thay đổi trong suốt quá trình chương trình chạy.
• Ví dụ thực tế: Các em có một “hộp bút” và trong đó đựng số lượng bút chì. Lúc đầu có 10 chiếc. Sau khi dùng, chỉ còn 7 chiếc. Mua thêm bút mới, hộp lại có 12 chiếc. Như vậy, “số lượng bút” trong hộp là một giá trị thay đổi, nó chính là một biến.
• Mỗi biến có một tên để chúng ta có thể gọi đến nó (ví dụ: \(soLuongBut\), \(diemToan\)) và một kiểu dữ liệu (ví dụ: số nguyên, số thực, chuỗi ký tự) để máy tính biết cách lưu trữ và xử lý thông tin đó.

2. Ví dụ về khai báo biến (trong ngôn ngữ lập trình Pascal – ngôn ngữ chúng ta đang học):

• Để máy tính hiểu rằng chúng ta muốn sử dụng một “chiếc hộp” (biến) để lưu trữ dữ liệu, chúng ta cần phải “khai báo” nó. Khai báo biến nghĩa là báo cho máy tính biết tên của biến và kiểu dữ liệu mà nó sẽ lưu trữ.
• Cú pháp khai báo biến trong Pascal thường là:
  

          Var <Tên biến> : <Kiểu dữ liệu>;
          

  
  Trong đó:

  • Var là từ khóa báo hiệu bắt đầu phần khai báo biến.
  • <Tên biến> là tên mà chúng ta đặt cho biến (ví dụ: \(diemToan\), \(tuoi\), \(hoTen\)).
  • <Kiểu dữ liệu> là loại dữ liệu mà biến sẽ lưu trữ (ví dụ: Integer cho số nguyên, Real cho số thực, String cho chuỗi ký tự, Boolean cho giá trị đúng/sai).
• Ví dụ cụ thể:
  

          Var
              diemToan : Real;      {Biến diemToan sẽ lưu trữ điểm môn Toán, có thể là số thực (ví dụ: 8.5, 9.0)}
              tuoiHocSinh : Integer; {Biến tuoiHocSinh sẽ lưu trữ tuổi, là số nguyên (ví dụ: 14, 15)}
              hoTen : String;       {Biến hoTen sẽ lưu trữ họ và tên, là một chuỗi ký tự (ví dụ: 'Nguyen Van An')}
              daHoanThanhBaiTap : Boolean; {Biến daHoanThanhBaiTap sẽ lưu trữ giá trị Đúng/Sai (True/False)}
          

• Sau khi khai báo, chúng ta có thể gán giá trị cho biến và thay đổi giá trị đó trong quá trình chương trình chạy:
  

          diemToan := 9.5;            {Gán giá trị 9.5 cho biến diemToan}
          tuoiHocSinh := 14;          {Gán giá trị 14 cho biến tuoiHocSinh}
          tuoiHocSinh := tuoiHocSinh + 1; {Giá trị của tuoiHocSinh bây giờ sẽ là 15}
          

Bước 2: Tìm hiểu về Hằng (Constant)

1. Hằng là gì?

• Trái ngược với biến, hằng là một “chiếc hộp” mà giá trị bên trong nó không thể thay đổi trong suốt quá trình chương trình chạy.
• Giá trị của hằng được định nghĩa (gán) một lần duy nhất ngay từ đầu chương trình và giữ nguyên như vậy.
• Ví dụ thực tế: Số Pi (\\(\pi\\)) trong toán học luôn là xấp xỉ 3.14159, không bao giờ thay đổi. Số ngày trong một tuần luôn là 7. Những giá trị này là cố định và phù hợp để khai báo là hằng.
• Việc sử dụng hằng giúp chương trình dễ đọc hơn (vì chúng ta biết đây là những giá trị cố định và quan trọng), dễ bảo trì hơn (nếu có một giá trị cố định cần thay đổi, chúng ta chỉ cần sửa ở một chỗ duy nhất) và tránh được những lỗi do vô tình làm thay đổi các giá trị quan trọng.

2. Ví dụ về khai báo hằng (trong ngôn ngữ lập trình Pascal):

• Để khai báo một hằng, chúng ta cũng cần báo cho máy tính biết tên của hằng và giá trị cố định của nó.
• Cú pháp khai báo hằng trong Pascal thường là:
  

          Const <Tên hằng> = <Giá trị>;
          

  
  Trong đó:

  • Const là từ khóa báo hiệu bắt đầu phần khai báo hằng.
  • <Tên hằng> là tên mà chúng ta đặt cho hằng (thường viết hoa để dễ phân biệt).
  • <Giá trị> là giá trị cố định của hằng.
• Ví dụ cụ thể:
  

          Const
              PI = 3.14159;             {Hằng PI có giá trị cố định là 3.14159}
              SO_NGAY_TRONG_TUAN = 7;   {Hằng SO_NGAY_TRONG_TUAN có giá trị cố định là 7}
              TEN_TRUONG = 'THCS Quang Trung'; {Hằng TEN_TRUONG là một chuỗi ký tự cố định}
              THUE_VAT = 0.10;          {Hằng THUE_VAT là thuế suất cố định 10%}
              DIEM_TOI_DA = 10;         {Hằng DIEM_TOI_DA là điểm tối đa cố định là 10}
          

• Sau khi khai báo, chúng ta có thể sử dụng hằng trong các phép tính toán hoặc so sánh, nhưng tuyệt đối không thể thay đổi giá trị của nó:
  

          dienTich := PI  banKinh  banKinh; {Sử dụng hằng PI để tính diện tích}
          tongTien := giaTriHangHoa * (1 + THUE_VAT); {Sử dụng hằng THUE_VAT}
          

Bước 3: Phân biệt giữa Hằng và Biến

Để giúp các em dễ dàng nắm vững kiến thức, thầy tóm tắt lại sự khác biệt chính giữa hằng và biến qua bảng so sánh dưới đây:

Đặc điểm	Biến (Variable)	Hằng (Constant)
Giá trị	Có thể thay đổi trong quá trình chương trình chạy.	Cố định, không thể thay đổi sau khi được định nghĩa.
Mục đích	Lưu trữ dữ liệu tạm thời, dữ liệu đầu vào hoặc kết quả tính toán có thể thay đổi.	Lưu trữ các giá trị cố định, không đổi, thường là các hằng số toán học, các thông số cấu hình.
Từ khóa (Pascal)	Var	Const
Ví dụ khai báo	Var diemTrungBinh : Real;	Const MAX_SO_HS = 40;

Kết luận:

Hiểu rõ sự khác biệt và cách sử dụng hằng, biến là bước đầu tiên và rất quan trọng để các em có thể viết được những chương trình máy tính mạch lạc, chính xác và hiệu quả. Hằng giúp chúng ta định nghĩa các giá trị không đổi, làm cho mã nguồn dễ đọc và dễ bảo trì hơn, trong khi biến cho phép chương trình xử lý linh hoạt với các dữ liệu thay đổi theo yêu cầu của bài toán.

Thầy hy vọng bài giảng này đã giúp các em nắm vững kiến thức về hằng và biến. Hãy luyện tập nhiều để thành thạo hơn nhé!