Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau giải một bài tập rất thú vị về chuỗi thức ăn và lưới thức ăn trong hệ sinh thái đồng ruộng. Đây là một hệ sinh thái rất quen thuộc với chúng ta phải không nào? Qua bài tập này, các em sẽ hiểu rõ hơn về mối quan hệ dinh dưỡng phức tạp nhưng vô cùng chặt chẽ giữa các loài sinh vật.

Chúng ta sẽ thực hiện bài tập này theo hai bước rõ ràng như sau:
1. Xây dựng 5 chuỗi thức ăn, mỗi chuỗi có từ 5 bậc dinh dưỡng trở lên.
2. Từ các chuỗi thức ăn đó, tổng hợp lại thành một sơ đồ lưới thức ăn hoàn chỉnh.

Nào, chúng ta cùng bắt đầu nhé!

Bước 1: Xây dựng 5 chuỗi thức ăn trong hệ sinh thái đồng ruộng

Trước hết, các em hãy nhớ lại kiến thức đã học:
– Chuỗi thức ăn là một dãy gồm nhiều loài sinh vật có quan hệ dinh dưỡng với nhau, trong đó loài đứng trước là thức ăn của loài đứng sau.
– Mỗi loài trong chuỗi thức ăn là một mắt xích, ứng với một bậc dinh dưỡng.
– Chuỗi thức ăn luôn bắt đầu bằng sinh vật sản xuất (thường là thực vật), tiếp theo là các sinh vật tiêu thụ (bậc 1, bậc 2, bậc 3…) và kết thúc ở sinh vật phân giải.

Để xây dựng chuỗi thức ăn có 5 bậc dinh dưỡng, chúng ta cần xác định được các loài sinh vật đặc trưng ở đồng ruộng, từ thực vật, động vật ăn thực vật, đến các loài động vật ăn thịt và các loài ăn thịt bậc cao hơn.

Dưới đây là 5 chuỗi thức ăn ví dụ, mỗi chuỗi có 5 bậc dinh dưỡng trở lên:

1. Chuỗi thức ăn 1:
Bắt đầu với cây lúa, là sinh vật sản xuất chính ở ruộng.
Lúa → Sâu ăn lá lúa → Ếch → Rắn nước → Diều hâu

• Bậc dinh dưỡng 1: Lúa (Sinh vật sản xuất)
• Bậc dinh dưỡng 2: Sâu ăn lá lúa (Sinh vật tiêu thụ bậc 1)
• Bậc dinh dưỡng 3: Ếch (Sinh vật tiêu thụ bậc 2)
• Bậc dinh dưỡng 4: Rắn nước (Sinh vật tiêu thụ bậc 3)
• Bậc dinh dưỡng 5: Diều hâu (Sinh vật tiêu thụ bậc 4)

2. Chuỗi thức ăn 2:
Bắt đầu với cỏ dại, cũng là một sinh vật sản xuất phổ biến.
Cỏ dại → Châu chấu → Chim sâu → Rắn hổ mang → Diều hâu

• Bậc dinh dưỡng 1: Cỏ dại (Sinh vật sản xuất)
• Bậc dinh dưỡng 2: Châu chấu (Sinh vật tiêu thụ bậc 1)
• Bậc dinh dưỡng 3: Chim sâu (Sinh vật tiêu thụ bậc 2)
• Bậc dinh dưỡng 4: Rắn hổ mang (Sinh vật tiêu thụ bậc 3)
• Bậc dinh dưỡng 5: Diều hâu (Sinh vật tiêu thụ bậc 4)

3. Chuỗi thức ăn 3:
Chuỗi này cho thấy chuột đồng là một mắt xích quan trọng.
Lúa → Chuột đồng → Rắn hổ mang → Diều hâu → Vi sinh vật phân giải

• Bậc dinh dưỡng 1: Lúa (Sinh vật sản xuất)
• Bậc dinh dưỡng 2: Chuột đồng (Sinh vật tiêu thụ bậc 1)
• Bậc dinh dưỡng 3: Rắn hổ mang (Sinh vật tiêu thụ bậc 2)
• Bậc dinh dưỡng 4: Diều hâu (Sinh vật tiêu thụ bậc 3)
• Bậc dinh dưỡng 5: Vi sinh vật (Sinh vật phân giải)

Lưu ý: Đưa vi sinh vật vào cuối chuỗi để cho thấy sự khép kín của vòng tuần hoàn vật chất là một cách trình bày rất hay và đầy đủ đó các em.

4. Chuỗi thức ăn 4:
Chuỗi này liên quan đến môi trường nước trong ruộng.
Tảo → Ốc bươu vàng → Vịt → Con người → Vi sinh vật phân giải

• Bậc dinh dưỡng 1: Tảo (Sinh vật sản xuất)
• Bậc dinh dưỡng 2: Ốc bươu vàng (Sinh vật tiêu thụ bậc 1)
• Bậc dinh dưỡng 3: Vịt (Sinh vật tiêu thụ bậc 2)
• Bậc dinh dưỡng 4: Con người (Sinh vật tiêu thụ bậc 3)
• Bậc dinh dưỡng 5: Vi sinh vật (Sinh vật phân giải)

5. Chuỗi thức ăn 5:
Một chuỗi thức ăn khác cũng liên quan đến môi trường nước.
Tảo → Cá nhỏ (vd: cá rô con) → Chim bói cá → Rắn nước → Diều hâu

• Bậc dinh dưỡng 1: Tảo (Sinh vật sản xuất)
• Bậc dinh dưỡng 2: Cá nhỏ (Sinh vật tiêu thụ bậc 1)
• Bậc dinh dưỡng 3: Chim bói cá (Sinh vật tiêu thụ bậc 2)
• Bậc dinh dưỡng 4: Rắn nước (Sinh vật tiêu thụ bậc 3)
• Bậc dinh dưỡng 5: Diều hâu (Sinh vật tiêu thụ bậc 4)

Bước 2: Thiết lập sơ đồ lưới thức ăn

Các em đã biết, lưới thức ăn là tập hợp các chuỗi thức ăn có những mắt xích chung trong một quần xã. Bây giờ, chúng ta sẽ tổng hợp tất cả các sinh vật từ 5 chuỗi thức ăn trên và các mối quan hệ dinh dưỡng của chúng để vẽ nên một lưới thức ăn.

Các mắt xích sinh vật có trong các chuỗi thức ăn trên bao gồm:

• Sinh vật sản xuất: Lúa, Cỏ dại, Tảo.
• Sinh vật tiêu thụ bậc 1: Sâu ăn lá, Châu chấu, Chuột đồng, Ốc bươu vàng, Cá nhỏ.
• Sinh vật tiêu thụ bậc 2: Ếch, Chim sâu, Vịt, Chim bói cá.
• Sinh vật tiêu thụ bậc 3 trở lên: Rắn nước, Rắn hổ mang, Diều hâu, Con người.

Để sơ đồ lưới thức ăn thêm phong phú và đúng với thực tế, chúng ta có thể bổ sung thêm một vài mối quan hệ khác mà các em dễ dàng quan sát được:
– Châu chấu cũng có thể ăn lá lúa.
– Chuột đồng cũng ăn cỏ dại.
– Ếch có thể ăn cả châu chấu.
– Rắn nước có thể ăn cả cá nhỏ.
– Diều hâu cũng có thể ăn chuột đồng hoặc chim sâu.
– Con người có thể ăn cá, ếch, vịt…

Sơ đồ lưới thức ăn (mô tả bằng chữ và mũi tên):

Mũi tên (→) chỉ chiều đi của năng lượng (loài bị ăn → loài ăn).

1. Từ Sinh vật sản xuất:

• Lúa → Sâu ăn lá
• Lúa → Châu chấu
• Lúa → Chuột đồng
• Lúa → Ốc bươu vàng
• Cỏ dại → Châu chấu
• Cỏ dại → Chuột đồng
• Tảo → Ốc bươu vàng
• Tảo → Cá nhỏ

2. Từ Sinh vật tiêu thụ bậc 1:

• Sâu ăn lá → Ếch
• Châu chấu → Ếch
• Châu chấu → Chim sâu
• Chuột đồng → Rắn hổ mang
• Chuột đồng → Diều hâu
• Ốc bươu vàng → Vịt
• Cá nhỏ → Chim bói cá
• Cá nhỏ → Rắn nước
• Cá nhỏ → Vịt
• Cá nhỏ → Con người

3. Từ Sinh vật tiêu thụ bậc 2:

• Ếch → Rắn nước
• Ếch → Con người
• Chim sâu → Rắn hổ mang
• Chim sâu → Diều hâu
• Vịt → Con người
• Chim bói cá → Rắn nước

4. Từ Sinh vật tiêu thụ bậc 3:

• Rắn nước → Diều hâu
• Rắn hổ mang → Diều hâu

5. Sinh vật ở bậc cao nhất và sinh vật phân giải:

• Các loài sinh vật khi chết đi đều bị Vi sinh vật phân giải, trả lại chất dinh dưỡng cho môi trường, cung cấp cho sinh vật sản xuất.

Các em thấy không? Từ những chuỗi thức ăn riêng lẻ, chúng ta đã kết nối chúng lại thành một mạng lưới dinh dưỡng chằng chịt. Một loài sinh vật có thể là thức ăn của nhiều loài khác, và đồng thời cũng ăn nhiều loài khác làm thức ăn. Điều này tạo nên tính ổn định cho quần xã: nếu một mắt xích thức ăn nào đó bị suy giảm, các sinh vật ăn nó có thể chuyển sang nguồn thức ăn khác.

Cô hy vọng qua bài tập này, các em đã hiểu rõ hơn về cách xây dựng chuỗi và lưới thức ăn. Đây là kiến thức nền tảng rất quan trọng để tìm hiểu về dòng năng lượng và sự cân bằng trong hệ sinh thái.

Chúc các em học tốt