Chào các em học sinh lớp 7 thân mến!

Hôm nay, cô trò chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu về hai thể loại văn học rất thú vị, đó là tùy bút và tản văn. Đây là những “món ăn tinh thần” đặc biệt, nơi người viết gửi gắm tâm tư, tình cảm của mình một cách rất riêng. Các em đã sẵn sàng chưa?

I. TÙY BÚT

Các em hiểu đơn giản, tùy bút là một thể loại văn xuôi tự sự (kể, tả) và trữ tình (bộc lộ cảm xúc) mà người viết thể hiện trực tiếp những cảm xúc, suy nghĩ, nhận định chủ quan của mình về một vấn đề, một sự việc hay một hiện tượng nào đó trong cuộc sống. Từ “tùy bút” có nghĩa là viết tùy theo cảm hứng, theo ngọn bút tự do.

1. Đặc điểm của tùy bút:

– Nội dung:

+ Thể hiện trực tiếp cái “tôi” của tác giả: cảm xúc, suy nghĩ, nhận định, chiêm nghiệm riêng về cuộc sống, con người, thiên nhiên.

+ Không có cốt truyện rõ ràng, không nặng về nhân vật hay tình tiết mà chủ yếu là dòng cảm xúc, dòng suy tưởng, liên tưởng của người viết.

+ Chủ đề rất đa dạng, có thể là một khoảnh khắc thiên nhiên, một kỷ niệm, một vấn đề xã hội, hay một triết lý sống.

– Hình thức:

+ Kết cấu tự do, phóng khoáng, không theo một khuôn mẫu nhất định nào cả. Các ý có thể liên kết với nhau bằng mạch cảm xúc, mạch suy nghĩ.

+ Ngôn ngữ giàu chất thơ, bay bổng, lãng mạn, sử dụng nhiều biện pháp tu từ như so sánh, ẩn dụ, nhân hóa… tạo nên sức gợi cảm lớn.

+ Giọng văn có thể tâm tình, thủ thỉ, sâu lắng, hay hào sảng, mạnh mẽ tùy theo cảm xúc của tác giả.

2. Mục đích của tùy bút:

+ Bộc lộ tâm tư, tình cảm, những rung động sâu sắc của người viết trước cuộc đời.

+ Truyền tải những triết lý, suy ngẫm sâu sắc về cuộc sống.

+ Gợi lên những cảm xúc đồng điệu, những suy nghĩ ở người đọc.

3. Tác phẩm tiêu biểu (ví dụ):

+ Trong chương trình Ngữ văn 7, các em đã được học hoặc sẽ tìm hiểu một số đoạn trích mang đậm chất tùy bút như “Mùa xuân của tôi” của nhà văn Vũ Bằng. Hay khi lên lớp lớn hơn, các em sẽ gặp những tùy bút của Nguyễn Tuân với giọng văn uyên bác, tài hoa.

II. TẢN VĂN

Tản văn là một thể loại văn xuôi ngắn gọn, cũng thể hiện những cảm xúc, suy nghĩ, nhận định của người viết nhưng thường nhẹ nhàng hơn, tập trung vào một khía cạnh nhỏ, một khoảnh khắc đời thường. Từ “tản văn” có nghĩa là những áng văn tản mạn, ghi chép linh tinh, tùy hứng.

1. Đặc điểm của tản văn:

– Nội dung:

+ Ngắn gọn, súc tích, tập trung vào một đối tượng, một sự việc, một chi tiết cụ thể nào đó.

+ Cảm xúc, suy nghĩ thường nhẹ nhàng, tươi tắn, thanh thoát, ít tính triết lý sâu xa như tùy bút.

+ Thường ghi lại những rung động thoáng qua, những quan sát tinh tế về cảnh vật, con người, những điều bình dị trong cuộc sống.

– Hình thức:

+ Kết cấu tương đối chặt chẽ hơn tùy bút, thường có mở đầu, diễn biến và kết thúc dù ngắn gọn.

+ Ngôn ngữ trong sáng, giàu hình ảnh, gợi cảm nhưng có thể bớt cầu kỳ, hoa mỹ hơn tùy bút.

+ Giọng văn có thể trữ tình, hóm hỉnh, chiêm nghiệm nhẹ nhàng.

2. Mục đích của tản văn:

+ Chia sẻ những cảm nhận tinh tế, những khoảnh khắc đẹp trong cuộc sống.

+ Gợi niềm vui, sự đồng cảm hoặc đôi khi là những suy tư nhẹ nhàng cho người đọc.

3. Tác phẩm tiêu biểu (ví dụ):

+ Trong chương trình Ngữ văn lớp 7, các em có thể thấy các bài như “Một thứ quà của lúa non: Cốm” của Thạch Lam cũng mang dáng dấp của tản văn. Hay các bài viết trên báo, tạp chí về cảnh đẹp quê hương, về một món ăn đặc sản, về một phong tục nào đó thường là tản văn.

III. ĐIỂM GIỐNG VÀ KHÁC NHAU GIỮA TÙY BÚT VÀ TẢN VĂN

Để giúp các em dễ hình dung hơn, cô xin tóm tắt những điểm giống và khác nhau cơ bản của hai thể loại này nhé:

1. Điểm giống nhau:

+ Đều là thể loại văn xuôi.

+ Đều thể hiện cảm xúc, suy nghĩ, nhận định chủ quan của người viết.

+ Đều không có cốt truyện, tình tiết phức tạp.

+ Đều sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh, biểu cảm, mang tính nghệ thuật cao.

+ Đều có tính chất trữ tình, bộc lộ cái “tôi” cá nhân.

2. Điểm khác nhau:

+ Độ dài và dung lượng: Tùy bút thường dài hơn, có chiều sâu và sự lan tỏa trong cảm xúc, suy nghĩ. Tản văn thường ngắn gọn, súc tích hơn.

+ Phạm vi phản ánh và mức độ khái quát: Tùy bút thường đi sâu vào những vấn đề lớn hơn, mang tính triết lý, khái quát cao. Tản văn thường chỉ tập trung vào một khoảnh khắc, một chi tiết nhỏ, một sự vật, hiện tượng cụ thể.

+ Tính chất cảm xúc: Tùy bút thường có cảm xúc mạnh mẽ, sâu lắng, mãnh liệt, có thể pha chút trữ tình, trữ suy. Tản văn thường nhẹ nhàng, thanh thoát, tinh tế hơn.

+ Kết cấu: Tùy bút rất tự do, phóng khoáng, có thể “tản mạn” theo dòng cảm xúc. Tản văn tuy cũng tự do nhưng thường có kết cấu tương đối chặt chẽ, mạch lạc hơn trong phạm vi ngắn gọn của nó.

Vậy là cô trò mình đã cùng nhau khám phá thế giới của tùy bút và tản văn rồi đấy! Cô hy vọng qua bài giảng này, các em sẽ hiểu rõ hơn về hai thể loại này, biết cách nhận diện và quan trọng hơn là cảm nhận được vẻ đẹp, sự tinh tế trong từng câu chữ của chúng.

Hãy thử tập viết những đoạn văn nhỏ ghi lại cảm xúc, suy nghĩ của mình về một cảnh đẹp, một kỷ niệm, hoặc một món ăn yêu thích nhé. Đó chính là những bước đầu tiên để các em làm quen với tùy bút và tản văn đấy!

Chúc các em học tốt và luôn yêu thích môn Ngữ văn!

Thân ái,

Cô giáo Ngữ văn của các em.