Hôm nay, thầy/cô rất vui được cùng các em tìm hiểu về một khía cạnh vô cùng quan trọng, giúp chúng ta cảm thụ sâu sắc hơn những giá trị mà tác phẩm văn học mang lại. Đó chính là hoàn cảnh sáng tác và xuất xứ của một truyện ngắn tiêu biểu trong chương trình Ngữ Văn lớp 11.

Thầy/cô hiểu rằng “nghèo” ở đây các em muốn đề cập đến hoàn cảnh sống của nhân vật, hoặc có thể là tên một tác phẩm có từ “nghèo” mà thầy/cô chưa nắm rõ. Tuy nhiên, nếu là một tác phẩm rất quen thuộc trong chương trình Ngữ Văn 11 mà có nội dung về cuộc sống nghèo khó và những mảnh đời bé nhỏ, thường chúng ta sẽ nghĩ ngay đến truyện ngắn “Hai đứa trẻ” của nhà văn Thạch Lam. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng đi sâu tìm hiểu hoàn cảnh sáng tác và xuất xứ của tác phẩm tiêu biểu này nhé!

Chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu theo các bước chi tiết sau đây:

Bước 1: Xác định Tác giả và Tác phẩm

Đầu tiên, chúng ta cần xác định rõ tác giả và tác phẩm. Truyện “Hai đứa trẻ” là một trong những truyện ngắn đặc sắc nhất của nhà văn Thạch Lam (sinh năm 1910, mất năm 1942), một cây bút tiêu biểu của nhóm Tự Lực Văn Đoàn nhưng lại có một phong cách sáng tác rất riêng, độc đáo.

Bước 2: Tìm hiểu Hoàn cảnh sáng tác chung (Bối cảnh xã hội – văn học)

Để hiểu được “Hai đứa trẻ”, chúng ta cần đặt nó vào bối cảnh chung của xã hội và văn học Việt Nam những năm 30 của thế kỷ XX:

• Về bối cảnh xã hội: Đây là thời kỳ Việt Nam vẫn đang chìm đắm trong ách đô hộ của thực dân Pháp. Xã hội ta lúc bấy giờ đầy rẫy những mâu thuẫn, đói nghèo, lạc hậu. Đặc biệt, cuộc sống của những người dân lao động nghèo, những người dân nơi phố huyện, làng quê còn rất nhiều cơ cực, bế tắc. Nỗi buồn man mác, sự mòn mỏi, quẩn quanh dường như bao trùm lên cuộc sống của phần lớn người dân.
• Về bối cảnh văn học: Giai đoạn này chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của văn học hiện đại Việt Nam, đặc biệt là văn học lãng mạn (với phong trào Thơ Mới, tiểu thuyết lãng mạn của Tự Lực Văn Đoàn). Các nhà văn bắt đầu đi sâu khai thác thế giới nội tâm con người, những cảm xúc, khát vọng cá nhân. Tuy nhiên, Thạch Lam lại có một lối đi riêng. Ông không chỉ nhìn vào cái tôi lãng mạn mà còn hướng cái nhìn xót xa, đồng cảm sâu sắc đến những số phận bình thường, bé nhỏ, những “kiếp sống quanh quẩn, buồn tẻ” nhưng vẫn chứa đựng vẻ đẹp tâm hồn và những khát vọng mong manh. Ông tìm cái “thơ” trong những điều đời thường, những rung cảm nhẹ nhàng, tinh tế.

Bước 3: Hoàn cảnh sáng tác Cụ thể của truyện “Hai đứa trẻ”

Từ bối cảnh chung đó, chúng ta đi vào hoàn cảnh cụ thể để tác phẩm “Hai đứa trẻ” ra đời:

• Thời gian: Truyện ngắn “Hai đứa trẻ” được sáng tác vào khoảng năm 1938. Đây là giai đoạn Thạch Lam đã có một sự nghiệp văn chương khá định hình, với những truyện ngắn thấm đượm chất thơ và lòng trắc ẩn.
• Cảm hứng sáng tác:
  
  Nhà văn Thạch Lam vốn là một người nhạy cảm, tinh tế, có khả năng quan sát và cảm nhận sâu sắc cuộc sống xung quanh. Ông đã chứng kiến và thấu hiểu cuộc sống của những con người nhỏ bé, lam lũ, quẩn quanh nơi phố huyện nghèo nàn, tăm tối. Đó có thể là những hình ảnh, những mảnh đời ông gặp gỡ trong những chuyến đi, hoặc từ chính ký ức, sự quan sát về cuộc sống ở những vùng quê, thị trấn nhỏ.
  
  Chính sự đồng cảm sâu sắc với những kiếp sống lầm lũi, vô vị, bị cái nghèo và sự bế tắc bủa vây, nhưng vẫn le lói một niềm hy vọng, một khát vọng được thoát ly (dù chỉ là trong tưởng tượng, qua hình ảnh chuyến tàu đêm) đã thôi thúc Thạch Lam viết nên câu chuyện này. Ông muốn ghi lại một cách chân thực nhưng đầy chất thơ về nỗi buồn triền miên và vẻ đẹp tâm hồn của những con người ấy.
• Đặc điểm nghệ thuật chi phối: Thạch Lam không xây dựng một cốt truyện kịch tính mà chú trọng khắc họa không gian nghệ thuật, cảnh vật, và đặc biệt là dòng tâm trạng, cảm xúc của nhân vật. Đây là đặc trưng trong phong cách viết của ông, biến những câu chuyện đời thường thành những tác phẩm mang đậm chất thơ.

Bước 4: Xuất xứ của tác phẩm

Xuất xứ của truyện “Hai đứa trẻ” rất rõ ràng, đó là:

• Truyện được in trong tập truyện ngắn “Nắng trong vườn”, xuất bản lần đầu vào năm 1938.

“Nắng trong vườn” là một trong những tập truyện ngắn tiêu biểu nhất của Thạch Lam, nơi ông gửi gắm những chiêm nghiệm, nỗi niềm về cuộc sống và con người. “Hai đứa trẻ” là một “viên ngọc” sáng giá trong tập truyện này, góp phần định hình phong cách và khẳng định tài năng của Thạch Lam trong nền văn học Việt Nam hiện đại.

Hiểu rõ hoàn cảnh sáng tác và xuất xứ của tác phẩm sẽ giúp các em không chỉ nắm vững kiến thức mà còn biết cách liên hệ, phân tích sâu hơn về giá trị nội dung và nghệ thuật của truyện “Hai đứa trẻ”, từ đó cảm nhận được tấm lòng nhân ái, sự tinh tế của nhà văn Thạch Lam.

Chúc các em học tốt và luôn yêu thích môn Ngữ Văn nhé!