Chào các em học sinh lớp 11 thân mến! Hôm nay, cô trò chúng ta sẽ cùng nhau chinh phục một bài tập nhỏ nhưng quan trọng trong chương trình Hóa học. Chúng ta sẽ cùng nhau gọi tên một hợp chất hữu cơ. Các em hãy mở sách giáo khoa trang 39, chúng ta sẽ áp dụng quy tắc IUPAC để gọi tên hợp chất này nhé.

Hợp chất của chúng ta có công thức cấu tạo là: (CH3)2CHCH(CH3)CH2CH3.

Để gọi tên hợp chất này, chúng ta sẽ thực hiện theo các bước sau:

Bước 1: Tìm mạch cacbon chính.
Mạch cacbon chính là mạch cacbon dài nhất chứa nhóm chức (nếu có). Trong trường hợp này, hợp chất của chúng ta chỉ chứa các nguyên tử cacbon và hiđro, nên mạch cacbon chính sẽ là mạch cacbon dài nhất không phân nhánh.
Ta thử vẽ ra công thức đầy đủ để dễ hình dung hơn:
CH3
|
CH3 – CH – CH – CH2 – CH3
|
CH3

Bây giờ, chúng ta đếm số nguyên tử cacbon trên các mạch có thể:
– Mạch thẳng từ trái sang phải: CH3-CH-CH-CH2-CH3. Ta có 5 nguyên tử C.
– Mạch từ nguyên tử C thứ nhất bên trái, rẽ nhánh xuống: CH3-CH(CH3)-CH(CH3)-CH2-CH3. Đây không phải là một mạch liên tục.
– Chúng ta cần tìm mạch dài nhất. Hãy nhìn kỹ lại:
CH3 (1)
|
CH3 (2) – CH (3) – CH (4) – CH2 (5) – CH3 (6)
|
CH3 (a)

Nếu ta chọn mạch chính theo chiều ngang, ta sẽ có mạch 6 cacbon.
Tuy nhiên, ta cần xác định rõ ràng hơn mạch chính. Hãy hình dung mạch cacbon theo các khả năng:
1. Mạch thẳng nhất: CH3 – CH – CH – CH2 – CH3 (5C)
| |
CH3 CH3

2. Mạch từ CH3 đầu tiên, đi qua CH, rồi đến CH có nhánh CH3, rồi đến CH2, rồi đến CH3 cuối cùng.
CH3 (1) – CH (2) – CH (3) – CH2 (4) – CH3 (5)
| |
CH3 CH3

Chúng ta cần tìm mạch cacbon liên tục dài nhất. Hãy nhìn vào công thức (CH3)2CHCH(CH3)CH2CH3.
Ta có thể viết lại như sau:
CH3 – CH – CH – CH2 – CH3
| |
CH3 CH3

Hãy thử các đường đi khác nhau để chọn mạch chính:
– Đường đi 1: CH3 – CH – CH – CH2 – CH3. Mạch này có 5C.
– Đường đi 2: Từ CH3 đầu tiên, đi lên nhánh CH3. Mạch này chỉ có 1C, không phải mạch chính.
– Đường đi 3: Từ CH3 đầu tiên, đi qua CH, rồi đi xuống nhánh CH3. Mạch này có 3C.
– Đường đi 4: Từ CH3 đầu tiên, đi qua CH, rồi qua CH có nhánh CH3, rồi qua CH2, rồi qua CH3 cuối cùng.
C1 – C2 – C3 – C4 – C5 – C6
CH3-CH -CH -CH2-CH3
| |
CH3 CH3

Hãy nhìn kỹ lại cấu trúc:
CH3
|
CH3 – CH – CH – CH2 – CH3
|
CH3

Chúng ta có thể chọn mạch chính là:
CH3 – CH – CH – CH2 – CH3 (mạch 5C)
| |
CH3 CH3

Tuy nhiên, chúng ta cần tìm mạch dài nhất. Hãy thử một cách khác:
C1
|
C2 – C3 – C4 – C5 – C6
| |
C7 C8

Chúng ta cần xác định mạch cacbon dài nhất.
Nhìn vào công thức: (CH3)2CHCH(CH3)CH2CH3
Ta có thể viết lại như sau:
CH3
|
CH3 – CH – CH – CH2 – CH3
|
CH3

Bây giờ, ta tìm mạch cacbon dài nhất:
– Mạch 1: CH3 – CH – CH – CH2 – CH3. Mạch này có 5 nguyên tử C.
– Mạch 2: Nếu ta chọn từ nhóm CH3 đầu tiên, đi qua CH, rồi đi xuống nhánh CH3. Ta sẽ có 3C.
– Mạch 3: Nếu ta chọn từ nhóm CH3 đầu tiên, đi qua CH, rồi qua CH có nhánh CH3, rồi qua CH2, rồi qua CH3 cuối cùng.
Ta có mạch sau:
CH3 (nhánh)
|
CH3 – CH – CH – CH2 – CH3
(1) (2) (3) (4) (5)

Ta thấy có thể có mạch 5C như trên.
Bây giờ, ta hãy thử xem mạch nào dài hơn.
Ta có thể coi CH3-CH- là một nhóm. Rồi đến CH có nhánh CH3. Rồi đến CH2-CH3.

Hãy nhìn lại cấu trúc một cách trực quan:
C
|
C – C – C – C – C
| |
C C

Chúng ta cần tìm mạch cacbon liên tục dài nhất.
Hãy thử từ trái sang phải:
CH3 – CH – CH – CH2 – CH3 (5C)
| |
CH3 CH3

Còn có khả năng nào khác?
Nếu ta chọn mạch là:
CH3 – CH – CH – CH2 – CH3 (5C)
| |
CH3 CH3

Vậy, mạch chính là mạch có 5 nguyên tử cacbon. Tên của ankan tương ứng với mạch 5 cacbon là pentan.

Bước 2: Đánh số thứ tự các nguyên tử cacbon trên mạch chính.
Chúng ta đánh số thứ tự các nguyên tử cacbon trên mạch chính sao cho các nhóm thế (nhóm gắn vào mạch chính) có số chỉ vị trí nhỏ nhất.
Trong trường hợp này, các nhóm thế là các nhóm metyl (CH3).

Ta có mạch chính 5C: C – C – C – C – C
Và có 2 nhóm metyl gắn vào.

Hãy vẽ mạch chính và các vị trí có thể gắn nhóm thế:
1 – 2 – 3 – 4 – 5

Ta có công thức lại là:
CH3 – CH – CH – CH2 – CH3
| |
CH3 CH3

Nếu đánh số từ trái sang phải:
1 2 3 4 5
CH3-CH-CH-CH2-CH3
| |
CH3 CH3
Các nhóm thế gắn vào các vị trí 2 và 3.

Nếu đánh số từ phải sang trái:
5 4 3 2 1
CH3-CH-CH-CH2-CH3
| |
CH3 CH3
Các nhóm thế gắn vào các vị trí 3 và 4.

So sánh hai cách đánh số: (2, 3) và (3, 4).
Ta chọn cách đánh số mà tổng các số chỉ vị trí nhóm thế nhỏ hơn, hoặc ưu tiên số nhỏ hơn ở vị trí đầu tiên khác nhau.
Ở đây, (2, 3) có tổng là 5, còn (3, 4) có tổng là 7.
Vậy, ta chọn cách đánh số từ trái sang phải. Số chỉ vị trí các nhóm thế là 2 và 3.

Bước 3: Gọi tên các nhóm thế.
Các nhóm thế trong hợp chất này là các nhóm metyl (CH3-).
Vì có hai nhóm metyl, ta sẽ dùng tiền tố “đi-” đứng trước tên nhóm thế.
Vậy ta có “đi-metyl”.

Bước 4: Ghép tên các nhóm thế với tên mạch chính.
Chúng ta ghép tên các nhóm thế với số chỉ vị trí của chúng, sau đó thêm tên của ankan tương ứng với mạch chính.
Các nhóm thế là metyl, gắn vào vị trí 2 và 3.
Tên của các nhóm thế là “2,3-đi-metyl”.
Tên của mạch chính là pentan (vì có 5 nguyên tử cacbon).

Vậy, tên gọi đầy đủ của hợp chất là: 2,3-đi-metylpentan.

Cô hy vọng qua bài tập này, các em đã nắm vững hơn quy tắc IUPAC để gọi tên các ankan phân nhánh. Hãy luyện tập thêm nhiều bài tập khác trong sách giáo khoa và sách bài tập để củng cố kiến thức nhé! Nếu có bất kỳ thắc mắc nào, đừng ngần ngại hỏi cô. Chúc các em học tốt!