Chúng ta bắt đầu với phần Đọc hiểu.

I. ĐỌC HIỂU (3.0 điểm)

Đọc ngữ liệu sau và trả lời các câu hỏi:

Đời này nhân nghĩa tựa vàng mười,
Có của thì hơn hết mọi lời.
Trước đến tay không nào đoái hỏi,
Sau vào nặng túi lại vui cười.
Anh anh chú chú mừng hơ hải,
Rượu rượu chè chè thết tả tơi.
Người của lấy cân ta thử nhắc,
Mới hay rằng của nặng hơn người.
(Nguyễn Bỉnh Khiêm, Bạch Vân Quốc
ngữ thi tập, Bài 80)

Câu 1 (0.5 điểm) Bài thơ được sáng tác theo thể thơ nào?

Để xác định thể thơ, chúng ta cần quan sát số câu, số chữ trong mỗi câu và vần điệu của bài thơ.
Các em đếm xem bài thơ có bao nhiêu câu? Đúng rồi, bài thơ có 8 câu.
Mỗi câu có bao nhiêu chữ? Cả 8 câu đều có 7 chữ.
Tiếp theo, chúng ta xem xét vần điệu. Các em có thấy các chữ cuối câu có sự tương đồng về vần không?
Câu 1: “mười”
Câu 2: “lời”
Câu 3: “hỏi”
Câu 4: “cười”
Câu 5: “hải”
Câu 6: “tơi”
Câu 7: “nhắc”
Câu 8: “người”

Các em thấy chữ “lời”, “hỏi”, “cười”, “tơi”, “người” cùng vần “ơi”. Chữ “mười” cũng có âm tương tự.
Bài thơ có 8 câu, mỗi câu 7 chữ, có sự hiệp vần chân giữa các câu (vần lưng ít xuất hiện hoặc không bắt buộc). Đây chính là đặc điểm của thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật.

Vậy, đáp án cho câu 1 là: Bài thơ được sáng tác theo thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật.

Câu 2 (0.5 điểm) Anh/Chị hãy khái quát nội dung chính của bài thơ trong một câu văn.

Để khái quát nội dung chính, chúng ta cần hiểu được tư tưởng mà tác giả muốn truyền tải qua bài thơ.
Bài thơ nói về điều gì? Tác giả bắt đầu bằng “nhân nghĩa tựa vàng mười”, nhưng ngay câu sau đã khẳng định “Có của thì hơn hết mọi lời”. Điều này cho thấy sự mâu thuẫn giữa giá trị đạo đức và thực tế xã hội.
Các câu tiếp theo miêu tả sự thay đổi trong thái độ của mọi người đối với một người khi họ “tay không” và khi họ “nặng túi”. Khi có tiền, họ được đón tiếp “mừng hơ hải”, “thết tả tơi”. Ngược lại, khi nghèo khó thì “chẳng ai đoái hỏi”.
Cuối cùng, câu thơ “Mới hay rằng của nặng hơn người” đúc kết lại toàn bộ hiện thực phũ phàng mà tác giả quan sát được.

Vậy, nội dung chính của bài thơ xoay quanh việc phê phán thói đời bạc bẽo, trọng tiền bạc hơn người.

Một câu văn khái quát nội dung chính có thể là: Bài thơ phê phán thói đời bạc bẽo, con người sẵn sàng thay đổi thái độ tùy thuộc vào sự giàu nghèo, coi trọng tiền bạc hơn tình nghĩa.

Câu 3 (1.0 điểm) Chỉ ra và nêu tác dụng của phép đối trong bài thơ.

Phép đối trong thơ Đường luật rất quan trọng. Chúng ta cần tìm các cặp câu, cặp từ ngữ có ý nghĩa, cấu trúc tương đồng hoặc trái ngược nhau.
Trong bài thơ này, các câu 3 và 4 là một cặp đối rất rõ ràng:
“Trước đến tay không nào đoái hỏi,”
“Sau vào nặng túi lại vui cười.”

Chúng ta phân tích từng vế:
– “Trước” đối với “Sau” (thời gian, hoàn cảnh).
– “tay không” đối với “nặng túi” (tài sản, sự giàu có).
– “nào đoái hỏi” đối với “lại vui cười” (thái độ của người ngoài).
Về cấu trúc, cả hai câu đều có cấu trúc 5 yếu tố chính (trạng ngữ, chủ ngữ, vị ngữ/động từ và trạng thái) và đều sử dụng các từ ngữ tương xứng về loại từ và ý nghĩa.

Tiếp theo, chúng ta xem xét các câu 5 và 6:
“Anh anh chú chú mừng hơ hải,”
“Rượu rượu chè chè thết tả tơi.”

Ở đây, phép đối được thể hiện qua:
– Sự lặp lại từ ngữ: “Anh anh”, “chú chú”, “rượu rượu”, “chè chè”. Cách lặp này nhấn mạnh sự đông vui, ồn ào, phô trương.
– Hành động, thái độ: “mừng hơ hải” (thái độ vui mừng quá mức) đối với “thết tả tơi” (việc chiêu đãi linh đình, tốn kém).
Cả hai câu đều miêu tả khung cảnh náo nhiệt, phô trương khi có tiền.

Bây giờ, chúng ta cần nêu tác dụng của những phép đối này.
Phép đối ở đây có tác dụng gì?
Thứ nhất, nó giúp làm nổi bật sự tương phản giữa hai trạng thái của con người trong xã hội: lúc nghèo khó và lúc giàu sang. Điều này làm cho bức tranh hiện thực trở nên sống động và chân thực hơn.
Thứ hai, việc sử dụng phép đối giúp bài thơ có nhạc điệu, nhịp nhàng, dễ đi vào lòng người.
Thứ ba, nó làm cho ý tưởng của tác giả trở nên sắc nét, cô đọng và dễ hiểu hơn. Sự tương phản rõ ràng càng khắc sâu vào tâm trí người đọc sự bạc bẽo, phù phiếm của xã hội.

Vậy, đáp án cho câu 3 là:
– Phép đối được chỉ ra ở các cặp câu 3-4 (“Trước đến tay không nào đoái hỏi” / “Sau vào nặng túi lại vui cười”) và 5-6 (“Anh anh chú chú mừng hơ hải” / “Rượu rượu chè chè thết tả tơi”).
– Tác dụng của phép đối là làm nổi bật sự tương phản giữa hoàn cảnh nghèo khó và giàu sang, qua đó thể hiện thái độ bạc bẽo, phù phiếm của xã hội; đồng thời làm cho bài thơ có nhạc điệu, cô đọng và ý tứ sâu sắc hơn.

Câu 4 (1.0 điểm) Theo anh/chị, vì sao Nguyễn Bỉnh Khiêm lại viết “Mới hay rằng của nặng hơn người”?

Câu thơ cuối cùng là lời đúc kết, là cái nhìn tổng quát của tác giả về hiện thực. Để trả lời câu hỏi này, chúng ta cần đặt mình vào vị trí của Nguyễn Bỉnh Khiêm, suy ngẫm về những gì ông đã chứng kiến.

Nguyễn Bỉnh Khiêm sống ở thời kỳ suy thoái của triều đại nhà Mạc và sau đó là cuộc phân tranh Nam – Bắc triều. Ông là một người có tài, có chí nhưng không gặp thời, lui về ở ẩn. Chính trong những năm tháng “trên núi Bạch Vân”, ông đã có thời gian quan sát, suy ngẫm về xã hội.

Tại sao ông lại đưa ra kết luận “của nặng hơn người”?
Thứ nhất, có thể ông đã trực tiếp chứng kiến hoặc nghe kể nhiều câu chuyện về sự thay đổi của con người khi họ có tiền bạc. Những người từng khinh rẻ mình khi mình nghèo khó thì nay lại quay sang xu nịnh, lấy lòng khi mình giàu có. Ngược lại, những người từng quý mến mình khi mình nghèo thì nay lại xa lánh khi mình có của, hoặc có thể chính bản thân mình cũng không còn giữ được “nhân nghĩa” khi có quá nhiều của cải.
Thứ hai, “của nặng hơn người” còn là lời cảnh tỉnh, là lời than thở của một bậc trí giả trước một xã hội mà giá trị đạo đức, nhân nghĩa đang bị đồng tiền làm lu mờ. Nó phản ánh một quy luật phũ phàng của xã hội phong kiến lúc bấy giờ, nơi mà địa vị và sự tôn trọng của con người phụ thuộc phần lớn vào tài sản.
Thứ ba, câu thơ này mang ý nghĩa triết lý sâu sắc. Nó không chỉ nói về xã hội mà còn là một lời nhắc nhở cho chính bản thân mỗi người về cách đối nhân xử thế, về việc giữ gìn những giá trị cốt lõi của con người. “Của” ở đây có thể hiểu rộng ra là vật chất, quyền lực, địa vị, còn “người” là bản thân, là nhân phẩm, là tình nghĩa.

Vì vậy, Nguyễn Bỉnh Khiêm viết “Mới hay rằng của nặng hơn người” là để:
1. Phản ánh một hiện thực xã hội đáng buồn, nơi đồng tiền có sức mạnh chi phối hành vi và thái độ của con người.
2. Bày tỏ sự thất vọng, chán chường trước sự suy đồi của các giá trị đạo đức, nhân nghĩa.
3. Đưa ra một lời chiêm nghiệm, một bài học triết lý về cách con người đối xử với nhau trong cuộc đời.

Đó là những suy nghĩ của cô về bài thơ. Các em có thắc mắc gì không? Hãy thảo luận thêm để hiểu sâu hơn nhé! Chúc các em học tốt!