I. ĐỌC HIỂU (6,0 điểm)

Câu 1: Em hãy cho biết bài thơ “Qua Đèo Ngang” được viết theo thể thơ nào? Dấu hiệu nào cho em biết điều đó?

Để xác định thể thơ, chúng ta cần quan sát số câu, số chữ trong mỗi câu và cách gieo vần.
Bước 1: Đếm số câu thơ. Bài thơ có 8 câu.
Bước 2: Đếm số chữ trong mỗi câu. Mỗi câu thơ đều có 7 chữ.
Bước 3: Quan sát cách gieo vần. Các chữ “tà”, “hoa”, “nhà”, “hoa”, “ta” đều vần với nhau (vần “a”). Ngoài ra, các chữ “chú” (cuối câu 3) và “quốc” (cuối câu 5) không cùng vần với các chữ vần chân ở các câu 2, 4, 6, 8.
Dựa vào các dấu hiệu trên: 8 câu, mỗi câu 7 chữ, gieo vần chân ở các câu 2, 4, 6, 8 và chữ cuối câu 1 cũng vần với các chữ này. Đây là đặc điểm của thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật.

Câu 2: Những từ tượng hình có trong bài là:

Từ tượng hình là những từ gợi lên hình ảnh cụ thể, sinh động của sự vật, con người, cảnh vật. Chúng ta cùng xem xét các từ ngữ trong bài:
– “Bóng xế tà”: Gợi hình ảnh ánh nắng chiều đang dần tắt.
– “Cỏ cây chen đá, lá chen hoa”: Gợi hình ảnh sự chen chúc, quấn quýt của cỏ cây, đá, lá, hoa trên sườn đèo.
– “Lom khom”: Gợi dáng vẻ nhỏ bé, cúi người, có phần mệt mỏi.
– “Lác đác”: Gợi sự thưa thớt, không tập trung.
Vậy, những từ tượng hình có trong bài là: lom khom, lác đác. (Chúng ta cũng có thể xét các từ như “xế tà” để chỉ hình ảnh thời gian, “chen” để chỉ sự chen chúc, nhưng “lom khom” và “lác đác” là rõ nét nhất về mặt gợi hình dáng, số lượng).

Câu 3: Nội dung chính bài thơ “Qua Đèo Ngang” thể hiện là gì?

Nội dung chính của bài thơ là sự tương phản giữa vẻ đẹp hùng vĩ, hoang sơ của thiên nhiên với nỗi lòng cô đơn, nỗi buồn hoài cổ, nỗi nhớ quê hương tha thiết của nhân vật trữ tình khi đi qua Đèo Ngang.

Câu 4: Bài thơ “Qua Đèo Ngang” khắc họa khung cảnh thiên nhiên như thế nào?

Bài thơ khắc họa khung cảnh thiên nhiên vừa rộng lớn, hoang sơ, vừa có những nét chấm phá sinh động nhưng cũng gợi cảm giác cô tịch.
– Về không gian: “Đèo Ngang” là một địa điểm cụ thể, rộng lớn.
– Về thời gian: “bóng xế tà” cho thấy cảnh vật đang chìm vào buổi chiều tà, gợi sự vắng lặng, hiu quạnh.
– Về cảnh vật: “Cỏ cây chen đá, lá chen hoa” gợi sự sống mãnh liệt, mọc xen kẽ nhau. Tuy nhiên, sự chen chúc này lại càng làm nổi bật sự khắc nghiệt, hoang vu của địa hình.
– Về sinh hoạt: “tiều vài chú”, “chợ mấy nhà” là những hình ảnh con người rất nhỏ bé, thưa thớt, càng làm tăng thêm vẻ hoang vắng, cô tịch của cảnh vật.
Nhìn chung, cảnh thiên nhiên hiện lên vừa có sự sống động (cỏ cây, hoa, người đi rừng, chợ) nhưng chủ yếu là gợi lên sự trống trải, vắng lặng, hoang sơ và có phần khắc nghiệt.

Câu 5: Nhân vật trữ tình trong bài thơ có tâm trạng như thế nào?

Nhân vật trữ tình có tâm trạng buồn man mác, cô đơn, nhớ nước, thương nhà, hoài cổ và day dứt. Nỗi buồn này bắt nguồn từ cảnh vật thiên nhiên và từ nỗi lòng của chính mình.

Câu 6: Các từ: lom khom, lác đác thuộc loại từ gì? Tác dụng?

Các từ “lom khom” và “lác đác” thuộc loại từ láy.
Tác dụng:
– “Lom khom”: Gợi dáng vẻ nhỏ bé, thưa thớt của những người tiều phu trên núi cao, heo hút. Nó không chỉ miêu tả hình dáng mà còn gợi sự vất vả, nhỏ bé của con người trước thiên nhiên hùng vĩ.
– “Lác đác”: Gợi sự thưa thớt, không tập trung của những ngôi nhà bên sông. Nó nhấn mạnh sự vắng vẻ, đìu hiu của khung cảnh.
Cả hai từ láy này đều góp phần làm nổi bật sự hoang vắng, cô tịch của cảnh vật và sự nhỏ bé, đơn độc của con người.

Câu 7. Nội dung của đoạn thơ trên. Khung cảnh ấy được gợi lên thông qua những chi tiết nào?

Nội dung của đoạn thơ trên (thường được hiểu là toàn bài thơ hoặc một khổ thơ cụ thể) là miêu tả cảnh Đèo Ngang lúc xế chiều và tâm trạng của nhân vật trữ tình.
Khung cảnh ấy được gợi lên thông qua các chi tiết:
– Thời gian: “bóng xế tà” (ánh nắng chiều tà).
– Địa hình: “Đèo Ngang”, “đá” (gợi sự hiểm trở, gồ ghề).
– Cảnh vật thiên nhiên: “cỏ cây”, “lá”, “hoa” (gợi sự sống, nhưng trong mối tương quan với đá lại thể hiện sự chen chúc, khắc nghiệt).
– Con người và hoạt động: “tiều vài chú”, “chợ mấy nhà” (gợi sự thưa thớt, vắng vẻ của con người).

Câu 8. Chỉ ra và nêu hiệu quả của biện pháp nghệ thuật được sử dụng trong câu thơ:
“Cỏ cây chen đá, lá chen hoa”.

Biện pháp nghệ thuật được sử dụng trong câu thơ là điệp cấu trúc và phép đối.
– Điệp cấu trúc: “Cỏ cây chen đá” và “lá chen hoa” có cấu trúc tương tự nhau: Danh từ + Động từ + Danh từ.
– Phép đối: “cỏ cây” đối với “lá”, “đá” đối với “hoa”.
Hiệu quả:
– Biện pháp này tạo nên sự hài hòa về âm thanh, nhịp điệu cho câu thơ, khiến câu thơ trở nên sinh động, giàu nhạc tính.
– Từ “chen” được lặp lại, nhấn mạnh sự chen chúc, chật chội, sự sống mãnh liệt nhưng cũng đầy khắc nghiệt của cỏ cây trên địa hình núi đá hiểm trở.
– Phép đối làm nổi bật sự phong phú, đa dạng của thiên nhiên, nhưng trong cái nhìn của nhân vật trữ tình, sự chen chúc này lại gợi lên cảm giác ngột ngạt, chật chội, thiếu khoảng trống, đồng thời càng làm nổi bật sự khắc nghiệt của thiên nhiên.

Câu 9: Chỉ rõ và nêu tác dụng của biện pháp tu từ được sử dụng trong 2 câu thơ:
“Nhớ nước đau lòng, con quốc quốc,
Thương nhà mỏi miệng, cái gia gia.”

Biện pháp tu từ được sử dụng trong hai câu thơ này là ẩn dụ và nhân hóa, kết hợp với điệp cấu trúc.
– Ẩn dụ và nhân hóa:
– “Con quốc quốc” (tiếng chim quốc) là ẩn dụ cho tiếng chim kêu thương, ai oán. Tiếng chim “quốc quốc” vốn dĩ đã gợi lên nỗi nhớ quê hương, đất nước (như cách diễn đạt “quốc quốc là tiếng chim kêu nhớ nước”). Bà Huyện Thanh Quan đã nhân hóa tiếng chim để nó thể hiện nỗi “nhớ nước đau lòng”.
– “Cái gia gia” (tiếng chim đa đa) là ẩn dụ cho tiếng chim kêu liên hồi, mệt mỏi. Tiếng chim “gia gia” gợi lên sự gần gũi, thân quen, như tiếng người gọi gia đình. Bà Huyện Thanh Quan nhân hóa tiếng chim để nó thể hiện nỗi “thương nhà mỏi miệng”.
– Điệp cấu trúc: “Nhớ nước đau lòng” và “Thương nhà mỏi miệng” có cấu trúc tương tự nhau: Động từ + Danh từ + Tính từ/Cụm động từ.

Tác dụng:
– Biện pháp này giúp khắc họa sâu sắc nỗi lòng của nhân vật trữ tình. Nỗi nhớ nước, thương nhà không chỉ được diễn tả bằng lời lẽ trực tiếp mà còn được gửi gắm qua tiếng chim, khiến nỗi lòng trở nên tha thiết, da diết, và mang một màu sắc bi thương, ám ảnh.
– Tiếng chim với những âm thanh gợi hình, gợi cảm đã thay thế cho lời thổ lộ của con người, làm cho tình cảm trở nên tinh tế, ý nhị hơn.
– Việc sử dụng hai cặp ẩn dụ, nhân hóa song song này đã tạo nên sự cân đối, nhịp nhàng, đồng thời nhấn mạnh hai nỗi niềm lớn lao nhất của con người: nỗi nhớ quê hương, đất nước và nỗi nhớ gia đình, quê nhà.

Câu 10: Phân tích một số nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật của bài thơ “Qua Đèo Ngang” của Bà Huyện Thanh Quan.

Bài thơ “Qua Đèo Ngang” có nhiều nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật, góp phần tạo nên giá trị độc đáo của tác phẩm:
– Thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật: Bà Huyện Thanh Quan đã vận dụng thành công thể thơ này với những quy tắc chặt chẽ về niêm luật, bố cục, cách gieo vần. Tuy nhiên, bà không sa vào khuôn sáo mà có sự sáng tạo, biến hóa.
– Sử dụng từ láy tượng hình, tượng thanh: Các từ “lom khom”, “lác đác” (tượng hình) và các âm thanh “quốc quốc”, “gia gia” (gợi thanh) đã giúp khắc họa hình ảnh và âm thanh một cách sinh động, gợi cảm.
– Nghệ thuật đối: Đặc biệt là ở hai câu thực “Cỏ cây chen đá, lá chen hoa” và hai câu luận “Nhớ nước đau lòng, con quốc quốc, / Thương nhà mỏi miệng, cái gia gia”. Phép đối ở đây không chỉ tạo sự cân đối, hài hòa về âm thanh, ý nghĩa mà còn làm nổi bật sự tương phản, khắc họa chiều sâu tâm trạng.
– Sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh, gợi cảm: Ngôn ngữ thơ cô đọng, hàm súc, mỗi từ, mỗi hình ảnh đều gợi lên nhiều liên tưởng. Các hình ảnh như “bóng xế tà”, “cỏ cây chen đá”, “tiều vài chú”, “chợ mấy nhà”, “con quốc quốc”, “cái gia gia” đều mang sức gợi lớn.
– Kết cấu độc đáo: Bài thơ có sự chuyển biến tâm trạng rõ rệt từ tả cảnh sang bộc lộ tình cảm. Hai câu đề và thực tả cảnh vật hoang sơ, đìu hiu. Hai câu luận chuyển sang biểu lộ nỗi nhớ quê hương, đất nước, gia đình. Hai câu kết là sự suy tư, chiêm nghiệm sâu sắc của nhân vật trữ tình về thân phận, về tình riêng giữa vũ trụ bao la.
– Sự hòa quyện giữa cảnh và tình: Cảnh vật thiên nhiên không chỉ là phông nền mà còn là “người đồng điệu”, góp phần khơi gợi và thể hiện tâm trạng của nhân vật trữ tình. Vẻ đẹp hoang sơ, vắng lặng của thiên nhiên càng làm nổi bật nỗi cô đơn, buồn tủi của con người.

II. LÀM VĂN (4,0 điểm)

Phân tích bài thơ “Qua Đèo Ngang” của Bà Huyện Thanh Quan

Để phân tích một bài thơ, chúng ta cần đi theo một cấu trúc logic, bao gồm mở bài, thân bài và kết bài.

Mở bài:
Giới thiệu về tác giả, tác phẩm và vị trí, giá trị của bài thơ.
Bà Huyện Thanh Quan là một nữ thi sĩ tài hoa thời Nguyễn, nổi tiếng với những bài thơ Đường luật sắc sảo, giàu cảm xúc. Bài thơ “Qua Đèo Ngang” là một trong những tác phẩm tiêu biểu, thể hiện tài năng và tâm hồn của bà, đồng thời là một đỉnh cao của thơ Đường Việt Nam. Bài thơ đã khắc họa thành công bức tranh thiên nhiên hùng vĩ, hoang sơ nơi Đèo Ngang và bộc lộ sâu sắc tâm trạng cô đơn, nỗi nhớ quê hương, đất nước của nhân vật trữ tình.

Thân bài:
Phân tích bài thơ theo từng khổ hoặc từng cặp câu, làm rõ nội dung, nghệ thuật và sự chuyển biến tâm trạng.

1. Khung cảnh thiên nhiên hoang sơ, đìu hiu nơi Đèo Ngang (Hai câu đề và hai câu thực):
– Hai câu đề: “Bước tới Đèo Ngang, bóng xế tà, / Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.”
– Câu thơ mở ra không gian “Đèo Ngang”, một địa danh cụ thể, gợi sự hiểm trở, xa xôi.
– “Bóng xế tà” cho thấy thời khắc của buổi chiều tà, một thời điểm thường gợi cảm giác buồn, vắng lặng, cô tịch.
– “Cỏ cây chen đá, lá chen hoa”: Đây là một hình ảnh giàu sức gợi. Sự “chen” của cỏ cây, lá hoa với đá cho thấy sự sống mãnh liệt, dẻo dai của thiên nhiên, nhưng trong cái nhìn của nhân vật trữ tình, nó lại gợi lên sự chật chội, ngột ngạt, thiếu khoảng trống, và càng làm nổi bật sự khắc nghiệt, hoang vu của địa hình núi đá. Nghệ thuật đối và điệp cấu trúc ở đây đã tạo nên sự hài hòa, sinh động nhưng cũng đầy hàm ý.

– Hai câu thực: “Lom khom dưới núi, tiều vài chú, / Lác đác bên sông, chợ mấy nhà.”
– “Lom khom” là từ láy tượng hình, gợi dáng vẻ nhỏ bé, cúi mình, có phần mệt mỏi của những người tiều phu. Việc đặt họ “dưới núi” càng nhấn mạnh sự nhỏ bé, khuất lấp của con người trước thiên nhiên hùng vĩ.
– “Lác đác” là từ láy tượng hình, gợi sự thưa thớt, không tập trung của những ngôi nhà bên sông.
– Hình ảnh “tiều vài chú” và “chợ mấy nhà” đều là những nét chấm phá rất nhỏ, rất thưa thớt, càng làm nổi bật sự vắng vẻ, đìu hiu, cô tịch của khung cảnh. Nhân vật trữ tình như đang quan sát cảnh vật từ một vị thế cao, bao quát, nhưng lại chỉ nhận thấy những dấu vết nhỏ nhoi của sự sống.

2. Nỗi lòng hoài niệm, nhớ thương quê hương, đất nước (Hai câu luận):
– Hai câu luận: “Nhớ nước đau lòng, con quốc quốc, / Thương nhà mỏi miệng, cái gia gia.”
– Đây là hai câu thơ thể hiện rõ nhất tâm trạng của nhân vật trữ tình. Bà đã khéo léo sử dụng nghệ thuật ẩn dụ, nhân hóa và điệp cấu trúc để gửi gắm nỗi niềm của mình.
– “Con quốc quốc”: Tiếng chim quốc kêu như “quốc quốc”, vốn dĩ đã gợi lên nỗi nhớ quê hương, đất nước. Ở đây, nỗi nhớ ấy được đẩy lên mức “đau lòng”, thể hiện sự day dứt, thiết tha.
– “Cái gia gia”: Tiếng chim đa đa kêu “gia gia”, gợi sự gần gũi, thân thuộc, như tiếng gọi gia đình. Nỗi “thương nhà” được diễn tả “mỏi miệng”, cho thấy sự bận tâm, suy nghĩ triền miên, dai dẳng.
– Hai câu thơ đối xứng nhau qua cấu trúc “Nhớ… đau lòng”, “Thương… mỏi miệng” và sự thay thế biểu cảm qua tiếng chim. Nỗi nhớ nước và thương nhà là hai nỗi niềm lớn lao, bao trùm tâm hồn nhân vật trữ tình, khiến bà luôn day dứt, suy tư.

3. Sự cô đơn, suy tư và tình cảm riêng tư (Hai câu kết):
– Hai câu kết: “Dừng chân đứng lại, trời, non, nước, / Một mảnh tình riêng, ta với ta.”
– “Dừng chân đứng lại”: Hành động này cho thấy sự ngưng đọng, suy tư. Nhân vật trữ tình không chỉ đơn thuần đi qua mà còn dừng lại để cảm nhận, suy ngẫm.
– “Trời, non, nước”: Ba hình ảnh thiên nhiên rộng lớn, hùng vĩ, bao la.
– “Một mảnh tình riêng, ta với ta”: Câu thơ thể hiện rõ nhất nỗi cô đơn, lẻ loi của nhân vật trữ tình. Giữa không gian vũ trụ bao la, chỉ còn lại một “mảnh tình riêng” bé nhỏ, và chỉ có “ta với ta” để bầu bạn. “Mảnh tình riêng” có thể hiểu là nỗi buồn, nỗi nhớ, những suy tư của riêng mình.
– Sự đối lập giữa không gian vũ trụ rộng lớn và “mảnh tình riêng” nhỏ bé, cùng với việc chỉ còn “ta với ta” đã khắc họa sâu sắc nỗi cô đơn, trống vắng trong tâm hồn nhân vật.

Nghệ thuật đặc sắc của bài thơ:
Trong quá trình phân tích, cần lồng ghép phân tích nghệ thuật như đã nêu ở câu 10. Ví dụ:
– Thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật với niêm luật chặt chẽ.
– Ngôn ngữ thơ cô đọng, hàm súc, giàu hình ảnh.
– Các biện pháp tu từ như điệp cấu trúc, phép đối, từ láy tượng hình, ẩn dụ, nhân hóa.
– Nghệ thuật tả cảnh ngụ tình.

Kết bài:
Khẳng định lại giá trị nội dung và nghệ thuật của bài thơ, ý nghĩa của tác phẩm đối với nền văn học.
“Qua Đèo Ngang” là một bài thơ xuất sắc, không chỉ bởi bức tranh thiên nhiên sinh động, mà còn bởi chiều sâu tâm trạng và tài năng nghệ thuật của Bà Huyện Thanh Quan. Bài thơ đã để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng người đọc về vẻ đẹp của thiên nhiên Việt Nam và nỗi lòng tha thiết của người phụ nữ tài hoa trước non sông đất nước. Đây thực sự là một kiệt tác của thơ Đường Việt Nam.

Cô hy vọng với những phân tích chi tiết này, các em đã hiểu sâu hơn về bài thơ “Qua Đèo Ngang”. Hãy cố gắng luyện tập phân tích các tác phẩm khác theo cấu trúc tương tự nhé. Chúc các em học tốt!