Chào các em học sinh lớp 8 yêu quý!

Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu một kiến thức rất quan trọng trong môn Ngữ văn, đó là “Ngôi kể”. Các em có biết vì sao khi đọc một câu chuyện, chúng ta lại cảm nhận được cảm xúc của nhân vật, biết được diễn biến sự việc một cách khác nhau không? Đó chính là nhờ vào ngôi kể đấy!

Trước hết, chúng ta cần hiểu ngôi kể là gì?

Ngôi kể (hay còn gọi là điểm nhìn trần thuật) là vị trí, điểm nhìn mà người kể chuyện (tức là tác giả hoặc một nhân vật do tác giả tạo ra) dùng để kể lại câu chuyện. Nó giống như việc chúng ta chọn một vị trí để quan sát và thuật lại một sự việc vậy. Việc chọn ngôi kể phù hợp sẽ ảnh hưởng rất lớn đến cách câu chuyện được kể, đến cảm xúc mà người đọc nhận được và cả những thông tin mà người đọc có thể biết được.

Trong văn học, có hai ngôi kể cơ bản và phổ biến nhất mà các em cần nắm vững là ngôi kể thứ nhất và ngôi kể thứ ba.

I. Ngôi Kể Thứ Nhất (First-person Narration)

1. Khái niệm:

Ngôi kể thứ nhất là khi người kể chuyện xưng “tôi” (hoặc “chúng tôi”) để kể lại câu chuyện. Người kể chuyện ở đây thường là một nhân vật trực tiếp tham gia vào các sự kiện trong truyện.

2. Dấu hiệu nhận biết:

Các em sẽ thấy rõ các đại từ nhân xưng: “tôi”, “mình”, “chúng tôi” được dùng xuyên suốt câu chuyện để chỉ người kể.

3. Ưu điểm:

• Tạo sự gần gũi, chân thực: Người đọc cảm thấy như đang nghe chính nhân vật bộc bạch tâm sự, kể lại những gì mình đã trải qua. Do đó, câu chuyện trở nên sống động, gần gũi và đáng tin cậy hơn.

• Biểu đạt sâu sắc nội tâm nhân vật: Chúng ta có thể dễ dàng đi sâu vào thế giới nội tâm, suy nghĩ, cảm xúc, cảm nhận của nhân vật “tôi” một cách trực tiếp nhất. Mọi diễn biến tâm lí của nhân vật đều được phơi bày rõ ràng.

• Gây ấn tượng mạnh mẽ về chủ quan: Câu chuyện được nhìn từ một góc độ riêng, mang đậm dấu ấn cá nhân của người kể, khiến tác phẩm có giọng điệu riêng biệt.

4. Hạn chế:

• Giới hạn về phạm vi hiểu biết: Người kể “tôi” chỉ có thể kể những gì mình thấy, nghe, cảm nhận hoặc suy đoán. Họ không thể biết được suy nghĩ, cảm xúc của các nhân vật khác (trừ khi các nhân vật đó tự nói ra) và không thể có cái nhìn toàn cảnh về mọi sự việc xảy ra ở những nơi khác mà mình không có mặt. Điều này đôi khi làm câu chuyện bị hạn chế về thông tin.

• Tính khách quan không cao: Câu chuyện dễ bị ảnh hưởng bởi quan điểm, cảm xúc chủ quan, thậm chí là sự thiên vị của nhân vật “tôi”. Người đọc có thể không có được cái nhìn đa chiều về sự việc.

5. Ví dụ:

• Trong truyện “Tôi đi học” của nhà văn Thanh Tịnh, nhân vật xưng “tôi” kể lại cảm xúc, ấn tượng của mình trong buổi tựu trường đầu tiên: “Hằng năm cứ vào cuối thu, lá ngoài đường rụng nhiều và trên không có những đám mây bàng bạc, tôi lại tựu trường… Buổi sáng hôm ấy, một buổi sáng đầy sương thu và gió lạnh. Mẹ tôi âu yếm nắm tay tôi dẫn đi trên con đường làng dài và hẹp.”

• Hay trong truyện dài “Dế Mèn phiêu lưu kí” của Tô Hoài, chú Dế Mèn cũng tự kể chuyện đời mình: “Tôi ăn uống điều độ và làm việc có chừng mực. Bề ngoài, tôi chẳng khác gì thanh niên cả. Cái đầu tôi nổi từng tảng, rất bướng. Hai cái răng đen nhánh lúc nào cũng nhai ngoàm ngoạp như hai lưỡi liềm máy làm việc. Sợi râu tôi dài và uốn cong một vẻ rất đỗi hùng dũng.”

II. Ngôi Kể Thứ Ba (Third-person Narration)

1. Khái niệm:

Ngôi kể thứ ba là khi người kể chuyện giấu mình đi, không xuất hiện trực tiếp trong câu chuyện mà gọi các nhân vật bằng tên của họ hoặc bằng các đại từ nhân xưng như “hắn”, “anh ấy”, “cô ấy”, “họ”… Người kể chuyện ở ngôi thứ ba thường đứng ngoài câu chuyện để kể lại, giống như một người quan sát và thuật lại.

2. Dấu hiệu nhận biết:

Các em sẽ thấy các đại từ nhân xưng: “hắn”, “nó”, “anh ấy”, “cô ấy”, “ông”, “bà”, “họ”, hoặc gọi thẳng tên nhân vật (ví dụ: “Thằng Bờm”, “Chị Dậu”, “Lão Hạc”…).

3. Các dạng phổ biến (dành cho lớp 8):

Khi dùng ngôi kể thứ ba, người kể có thể có nhiều mức độ hiểu biết khác nhau về câu chuyện và nhân vật:

• Ngôi kể thứ ba toàn tri (Omniscient Narrator): Đây là dạng phổ biến nhất và mạnh mẽ nhất của ngôi kể thứ ba. Người kể chuyện biết hết mọi thứ: suy nghĩ, cảm xúc, quá khứ, hiện tại, tương lai của tất cả các nhân vật, mọi sự việc xảy ra ở mọi nơi, mọi thời điểm. Người kể chuyện như một vị thần, nắm giữ toàn bộ thông tin và có thể dẫn dắt người đọc đi khắp mọi ngóc ngách của câu chuyện.

• Ngôi kể thứ ba hạn tri (Limited Narrator) hoặc khách quan (Objective Narrator): Người kể chuyện chỉ biết những gì quan sát được từ bên ngoài hoặc chỉ tập trung vào suy nghĩ, cảm xúc của một hoặc vài nhân vật nhất định, không biết tất cả. (Các em sẽ tìm hiểu kỹ hơn về các dạng này ở những lớp lớn hơn, tạm thời cứ hiểu rằng ngôi thứ ba có thể linh hoạt trong mức độ cung cấp thông tin).

4. Ưu điểm:

• Cái nhìn khách quan, toàn diện: Người kể chuyện đứng ngoài cuộc, có thể bao quát toàn bộ sự việc, miêu tả nhiều nhân vật và bối cảnh khác nhau một cách rộng lớn. Thông tin đưa ra thường đáng tin cậy hơn vì ít bị chi phối bởi cảm xúc cá nhân của một nhân vật.

• Dễ dàng thay đổi điểm nhìn: Người kể có thể di chuyển linh hoạt từ nhân vật này sang nhân vật khác, từ cảnh này sang cảnh khác, từ suy nghĩ của người này sang hành động của người kia, giúp câu chuyện phong phú và đa chiều hơn.

• Tạo khoảng cách nghệ thuật: Người đọc có thể suy ngẫm, đánh giá câu chuyện một cách độc lập hơn, không bị quá cuốn vào cảm xúc của một nhân vật duy nhất.

5. Hạn chế:

• Giảm tính chân thực, gần gũi: Đôi khi người đọc cảm thấy có khoảng cách với nhân vật, khó đi sâu vào nội tâm nhân vật một cách trực tiếp như ngôi kể thứ nhất. Cảm xúc có thể không được truyền tải mạnh mẽ bằng.

• Dễ làm mất đi giọng điệu riêng: Nếu người kể chuyện không có giọng điệu riêng hấp dẫn, câu chuyện có thể trở nên khô khan, thiếu sự cuốn hút so với ngôi kể thứ nhất.

6. Ví dụ:

• Trong truyện “Tắt đèn” của nhà văn Ngô Tất Tố:

  “Trời tối như mực. Cái Tí vẫn nằm thiêm thiếp. Hai đứa con chị Dậu cũng đã ngủ mê man. Ngoài đình, tiếng trống vẫn thúc liên hồi. Chị Dậu ngồi bó gối, nghĩ ngợi vẩn vơ…”

  Ở đây, người kể không xưng “tôi” mà gọi tên nhân vật “chị Dậu”, “cái Tí”, và biết được cả suy nghĩ của chị Dậu, diễn biến bên ngoài ngôi nhà.

• Hay trong truyện “Lão Hạc” của nhà văn Nam Cao:

  “Lão Hạc hu hu khóc. Cái mặt lão co rúm lại. Những nếp nhăn xô lại với nhau, ép cho nước mắt chảy ra. Cái đầu lão ngoẹo về một bên và cái miệng móm mém của lão mếu máo như con nít.”

  Người kể gọi tên nhân vật “Lão Hạc”, và miêu tả chi tiết cảm xúc, hành động của lão một cách khách quan, toàn diện.

III. Tóm tắt và So sánh

Để dễ nhớ và phân biệt, các em có thể hình dung:

• Ngôi kể thứ nhất: Người kể là nhân vật trong truyện, xưng “tôi”. Kể những gì mình biết, thấy, cảm nhận. Giống như một camera gắn trên vai nhân vật, chỉ nhìn được những gì nhân vật đó nhìn thấy và cảm nhận được.

• Ngôi kể thứ ba: Người kể là người ngoài cuộc, không xưng “tôi” mà gọi tên nhân vật (hắn, nó, anh ấy, chị Dậu…). Có thể biết mọi thứ (toàn tri) hoặc chỉ biết một phần. Giống như một camera bay trên cao, có thể quan sát tổng thể hoặc một camera quan sát từ xa, linh hoạt di chuyển để thu lại nhiều góc nhìn.

Việc hiểu rõ về ngôi kể sẽ giúp các em không chỉ đọc truyện dễ dàng hơn, mà còn giúp các em phân tích tác phẩm sâu sắc hơn, hiểu được dụng ý của tác giả khi lựa chọn một ngôi kể nhất định. Khi viết văn, các em cũng sẽ biết cách lựa chọn ngôi kể sao cho phù hợp với nội dung và mục đích của mình, để câu chuyện của mình hấp dẫn và truyền cảm hơn.

Vậy là hôm nay, chúng ta đã cùng nhau khám phá hai ngôi kể cơ bản và quan trọng nhất rồi. Cô hy vọng bài học này sẽ giúp các em có thêm kiến thức bổ ích để yêu thích môn Ngữ văn hơn nữa.

Nếu có bất kỳ thắc mắc nào, các em đừng ngần ngại hỏi cô nhé!

Thân ái,

Cô giáo Ngữ văn của các em.