Chúng ta bắt đầu với câu hỏi đầu tiên.

Câu 1. Chỉ ra phương thức biểu đạt và thể thơ?

Các em còn nhớ bài học về các phương thức biểu đạt của cô chứ? Có những phương thức nào?
* Tự sự: Kể lại một câu chuyện, một sự kiện.
* Miêu tả: Vẽ ra hình ảnh của sự vật, con người.
* Biểu cảm: Bộc lộ tình cảm, cảm xúc.
* Nghị luận: Bàn bạc, phân tích, đánh giá.
* Thuyết minh: Cung cấp thông tin, tri thức.
* Hành chính – Công vụ: Văn bản hành chính, công vụ.

Bây giờ, chúng ta hãy xem xét bài thơ này. Bài thơ có kể lại một câu chuyện chi tiết không? Có vẽ ra những cảnh vật, con người cụ thể không? Có bàn bạc, phân tích vấn đề không? Và quan trọng nhất, bài thơ thể hiện tâm trạng, cảm xúc gì của tác giả?
Khi đọc bài thơ, các em có cảm nhận được sự xót thương, cảm thông với nhân vật, đồng thời có chút trách móc, phán xét với một nhân vật khác không? Đó chính là yếu tố biểu cảm.
Vậy, phương thức biểu đạt chính của bài thơ là gì? Đúng rồi, đó là biểu cảm. Bên cạnh đó, bài thơ còn lồng ghép yếu tố tự sự khi gợi lại câu chuyện và yếu tố nghị luận khi tác giả đưa ra quan điểm, lời phán xét. Tuy nhiên, chủ đạo vẫn là biểu cảm.

Tiếp theo, về thể thơ. Các em hãy đếm số chữ trong mỗi câu thơ của bài này.
“Nghi ngút đầu ghềnh toả khói hương,” (7 chữ)
“Miếu ai như miếu vợ chàng Trương.” (7 chữ)
“Bóng đèn dầu nhẫn đừng nghe trẻ,” (7 chữ)
“Cung nước chi cho luỵ đến nàng.” (7 chữ)
“Chứng quả đã đôi vầng nhật nguyệt,” (8 chữ – “nhật nguyệt” tính là 2 chữ)
“Giải oan chẳng lọ mấy đàn tràng.” (8 chữ)
“Qua đây bàn bạc mà chơi vậy,” (8 chữ)
“Khá trách chàng Trương khéo phũ phàng.” (8 chữ)

À, cô thấy có một chút “chệch choạc” ở đây. Nhưng các em hãy nhớ lại các thể thơ quen thuộc của Việt Nam. Thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật là thể thơ có 8 câu, mỗi câu 7 chữ. Tuy nhiên, trong thơ ca Việt Nam, có những biến thể và sáng tạo. Bài thơ này có 8 câu, tuy số chữ có câu 7, có câu 8, nhưng mạch thơ, giọng thơ, cách gieo vần và niêm luật đều có những nét tương đồng và ảnh hưởng mạnh mẽ từ thể thất ngôn bát cú. Với đặc trưng 8 câu, mỗi câu mang một ý riêng nhưng liền mạch, thể hiện tư tưởng, tình cảm của tác giả, ta có thể xếp bài thơ này vào thể thất ngôn bát cú Đường luật biến thể hoặc một thể thơ gần gũi với nó, trong chương trình lớp 9, các em thường được giới thiệu là thơ Đường luật với những biến thể.

Cô chốt lại:
* Phương thức biểu đạt: Biểu cảm (là chủ đạo), xen lẫn tự sự và nghị luận.
* Thể thơ: Thất ngôn bát cú Đường luật (có biến thể).

Câu 2. Bài thơ trên lấy cảm hứng từ tác phẩm nào? Của ai? Có những chi tiết nào của tác phẩm được nhắc đến trong bài thơ này?

Bài thơ này rất quen thuộc với chúng ta khi học về văn học dân gian và trung đại. Các em còn nhớ câu chuyện về Sửu nhi và Lỗ Trúc không? Đó là một câu chuyện được ghi lại trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ.
Bài thơ “Lại bài Viếng Vũ Thị” của Lê Thánh Tông lấy cảm hứng trực tiếp từ câu chuyện “Mối tình Si-lê” trong Truyền kỳ mạn lục.

Vậy, những chi tiết nào của tác phẩm gốc được nhắc đến trong bài thơ này?
Các em đọc lại từng câu thơ và đối chiếu với câu chuyện “Mối tình Si-lê” xem sao.
* “Miếu ai như miếu vợ chàng Trương.” Câu này gợi đến ngôi miếu thờ vợ chồng Trương (tức là họ Vũ và họ Trương trong truyện) nơi nàng Vũ Thị Thiết đã hy sinh.
* “Bóng đèn dầu nhẫn đừng nghe trẻ,” Câu này gợi đến sự việc Vũ Thị Thiết, sau khi biết chồng mình vì mình mà bị oan và định tự tử, đã khuyên can chồng bằng cách tắt đèn dầu. “Nhẫn” ở đây có thể hiểu là sự nhẫn nại, kiên nhẫn.
* “Cung nước chi cho luỵ đến nàng.” Câu này ám chỉ việc Vũ Thị Thiết đã phải chịu oan nghiệt, chịu đựng khổ đau (“luỵ”) vì sự việc liên quan đến “cung nước” (chốn cung cấm, hoặc ám chỉ việc quan lại) và sự việc của chồng mình.
* “Chứng quả đã đôi vầng nhật nguyệt,” “Chứng quả” ở đây là minh chứng cho sự trong sạch, cái chết đầy oan khuất của nàng. “Đôi vầng nhật nguyệt” là hình ảnh ẩn dụ cho sự sáng tỏ, công bằng, vĩnh cửu, như mặt trời và mặt trăng.
* “Giải oan chẳng lọ mấy đàn tràng.” Điều này cho thấy dù có làm lễ cầu siêu, cúng bái tốn kém (“mấy đàn tràng”) cũng không thể bù đắp hay làm hết oan khuất cho nàng.
* “Khá trách chàng Trương khéo phũ phàng.” Câu này thể hiện rõ thái độ trách móc chàng Trương đã khiến nàng phải chịu oan khuất và hy sinh.

Như vậy, những chi tiết được nhắc đến trong bài thơ bao gồm: ngôi miếu thờ, sự hy sinh của nàng Vũ Thị, lời khuyên can chồng, sự oan khuất nàng phải chịu, sự minh oan của “nhật nguyệt” và lời trách móc đối với chàng Trương.

Chốt lại:
* Tác phẩm gốc: Câu chuyện “Mối tình Si-lê” trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ.
* Các chi tiết được nhắc đến: Ngôi miếu thờ, sự hy sinh của Vũ Thị, việc khuyên can chồng, nỗi oan khuất, minh chứng “nhật nguyệt”, và lời trách móc chàng Trương.

Câu 3. Xác định các nhân vật được nhắc đến trong bài thơ?

Dựa vào những chi tiết mà chúng ta vừa phân tích ở câu 2, các em hãy thử xác định xem những ai đã xuất hiện trong bài thơ này?
* Đầu tiên, chúng ta thấy có nhắc đến “vợ chàng Trương” (chính là Vũ Thị Thiết).
* Tiếp theo là “chàng Trương” (tức là người chồng của Vũ Thị).
* Trong câu thơ “Bóng đèn dầu nhẫn đừng nghe trẻ,” có nhắc đến “trẻ”, đây có thể là những người hầu hạ, hoặc là những người đã gây ra hoặc chứng kiến sự việc, khiến Vũ Thị phải khuyên can chồng. Tuy nhiên, “trẻ” ở đây có thể mang nghĩa bóng, chỉ những lời dèm pha, lời nói không đáng nghe mà chồng có thể nghe theo.
* Nàng Vũ Thị là nhân vật trung tâm, dù tên không được gọi trực tiếp trong câu thơ này nhưng được gợi đến qua “vợ chàng Trương”, “nàng”, và sự hy sinh của nàng.

Vậy, các nhân vật được nhắc đến trong bài thơ là: Vũ Thị (vợ chàng Trương), chàng Trương, và “trẻ” (có thể hiểu theo nhiều nghĩa).

Câu 4. Tìm ít nhất 2 từ mượn có trong bài thơ?

Từ mượn là những từ được du nhập từ ngôn ngữ khác vào tiếng Việt. Trong chương trình Ngữ Văn lớp 9, chúng ta thường gặp các từ mượn từ tiếng Hán. Các em hãy đọc thật kỹ từng câu thơ và tìm xem có từ nào không có nguồn gốc thuần Việt không?
* “Nghi ngút đầu ghềnh toả khói hương,”
* “Miếu ai như miếu vợ chàng Trương.”
* “Bóng đèn dầu nhẫn đừng nghe trẻ,”
* “Cung nước chi cho luỵ đến nàng.”
* “Chứng quả đã đôi vầng nhật nguyệt,”
* “Giải oan chẳng lọ mấy đàn tràng.”
* “Qua đây bàn bạc mà chơi vậy,”
* “Khá trách chàng Trương khéo phũ phàng.”

Bây giờ chúng ta cùng phân tích một số từ:
* Hương: (香) có nghĩa là mùi thơm, thường dùng để chỉ mùi trầm hương, khói nhang. Đây là từ Hán Việt.
* Trẻ: Đây là một từ thuần Việt.
* Cung: (宮) có nghĩa là cung điện, nơi vua chúa ở. Đây là từ Hán Việt.
* Luỵ: (累) có nghĩa là phiền lụy, tai họa, tội lỗi. Đây là từ Hán Việt.
* Chứng: (證) có nghĩa là bằng chứng. Đây là từ Hán Việt.
* Nhật nguyệt: (日月) có nghĩa là mặt trời, mặt trăng. Đây là từ Hán Việt ghép.
* Giải oan: (解釋寃) có nghĩa là làm cho hết oan ức. Đây là từ Hán Việt ghép.
* Đàn tràng: (壇場) là nơi làm lễ cầu cúng. Đây là từ Hán Việt ghép.
* Phũ phàng: Từ này tuy không hoàn toàn là từ Hán Việt thuần túy mà có thể là từ vay mượn hoặc biến đổi, nhưng “phũ” (負) có nghĩa là phụ bạc, và “phàng” có thể liên quan đến sự tàn nhẫn. Tuy nhiên, để rõ ràng nhất, chúng ta có thể chọn những từ có nguồn gốc Hán Việt rõ ràng hơn.

Cô yêu cầu các em tìm ít nhất 2 từ mượn. Vậy cô sẽ chọn ra hai từ có nguồn gốc Hán Việt rõ ràng và quen thuộc nhất:
1. Hương (香)
2. Cung (宮)
Ngoài ra, chúng ta còn có luỵ, chứng, nhật nguyệt, giải oan, đàn tràng đều là từ mượn gốc Hán.

Chốt lại:
* Ít nhất 2 từ mượn có trong bài thơ là: hương, cung. (Các em có thể chọn thêm các từ khác như luỵ, chứng, nhật nguyệt, giải oan, đàn tràng).

Câu 5. Hãy nêu tình cảm và thái độ của tác giả Lê Thánh Tông trong bài thơ trên bằng 1 đoạn văn ngắn (5 đến 7 dòng).

Để xác định tình cảm và thái độ của tác giả, chúng ta cần đọc kỹ bài thơ và suy ngẫm về những lời lẽ, hình ảnh mà tác giả sử dụng.
Khi đọc bài thơ, em cảm nhận được gì về nàng Vũ Thị? Tác giả có vẻ đồng cảm, xót thương với nàng không?
“Cung nước chi cho luỵ đến nàng.” Câu thơ này thể hiện rõ sự xót xa, thương cảm của tác giả trước nỗi oan khuất, khổ đau mà nàng Vũ Thị phải gánh chịu.
“Chứng quả đã đôi vầng nhật nguyệt,” Hình ảnh “nhật nguyệt” tượng trưng cho sự công bằng, minh bạch, cho thấy tác giả tin vào sự trong sạch của nàng và lên án những bất công.
Còn về “chàng Trương”, tác giả thể hiện thái độ gì?
“Khá trách chàng Trương khéo phũ phàng.” Lời trách móc này cho thấy tác giả không hài lòng, thậm chí là phê phán thái độ và hành động của chàng Trương.
Qua đó, ta thấy tác giả có một tấm lòng nhân đạo, cảm thông sâu sắc với những người phụ nữ bất hạnh, chịu nhiều oan khuất trong xã hội phong kiến. Đồng thời, nhà thơ cũng không ngại ngần bày tỏ quan điểm, phê phán những thói hư tật xấu, những bất công trong cuộc đời.

Bây giờ, chúng ta hãy ghép những ý trên lại thành một đoạn văn ngắn.

Tình cảm và thái độ của tác giả Lê Thánh Tông trong bài thơ “Lại bài Viếng Vũ Thị” thể hiện một tấm lòng nhân đạo sâu sắc. Ông bày tỏ sự xót thương, cảm thông với nỗi oan khuất và sự hy sinh của nàng Vũ Thị, coi nàng như một biểu tượng của sự trong sạch và chịu đựng. Đồng thời, tác giả không ngần ngại thể hiện thái độ phê phán, trách móc đối với chàng Trương vì sự “phũ phàng” đã đẩy người phụ nữ mình yêu vào cảnh lụy oan. Qua đó, nhà thơ lên án những bất công, bất hạnh mà người phụ nữ phải gánh chịu trong xã hội.

Đoạn văn này đã đảm bảo được yêu cầu về số dòng và nội dung rồi đó các em.

Vậy là chúng ta đã hoàn thành việc giải quyết các câu hỏi của bài tập này. Các em về nhà ôn lại bài thật kỹ nhé. Nếu có bất kỳ thắc mắc nào, đừng ngần ngại hỏi cô. Chúc các em học tốt!