Nêu cách dựng ảnh của một vật tạo bởi thấu kính hội tụ, thấu kính phân kì
Trước khi đi vào chi tiết, cô xin nhắc lại một số khái niệm cơ bản mà chúng ta đã học:
* Thấu kính: Là một khối chất trong suốt (thường là thủy tinh hoặc nhựa) được giới hạn bởi hai mặt cầu hoặc một mặt cầu và một mặt phẳng.
* Trục chính: Là đường thẳng đi qua tâm của hai mặt cầu của thấu kính.
* Quang tâm (O): Là điểm nằm trên trục chính và đối xứng qua thấu kính. Mọi tia sáng đi qua quang tâm đều truyền thẳng.
* Tiêu điểm vật (F) và tiêu điểm ảnh (F’): Là hai điểm trên trục chính, đối xứng với nhau qua quang tâm O. Thấu kính hội tụ có tiêu điểm ảnh thực ở phía sau thấu kính, thấu kính phân kì có tiêu điểm ảnh ảo ở phía trước thấu kính.
* Tiêu cự (f): Là khoảng cách từ quang tâm O đến tiêu điểm vật F (hoặc tiêu điểm ảnh F’). Đối với thấu kính hội tụ, tiêu cự f > 0. Đối với thấu kính phân kì, tiêu cự f < 0.
Bây giờ, chúng ta sẽ đi vào cách dựng ảnh chi tiết cho từng loại thấu kính.
PHẦN 1: DỰNG ẢNH CỦA MỘT VẬT TẠO BỞI THẤU KÍNH HỘI TỤ
Để dựng ảnh của một vật sáng (thường là một mũi tên) qua thấu kính hội tụ, chúng ta sẽ sử dụng ba tia sáng đặc biệt đi qua thấu kính. Từ ảnh của hai điểm bất kỳ trên vật, ta sẽ xác định được ảnh của cả vật. Tuy nhiên, cách dựng ảnh thông dụng nhất là dựng ảnh của điểm đầu mũi tên (đỉnh A), điểm cuối mũi tên (chân B) nằm trên trục chính.
Giả sử chúng ta có một vật sáng AB đặt vuông góc với trục chính của thấu kính hội tụ, với A là đỉnh mũi tên và B là chân mũi tên nằm trên trục chính.
1. Dựng ảnh của điểm B (nằm trên trục chính):
* Bước 1: Vẽ trục chính, quang tâm O và thấu kính hội tụ (thường biểu diễn bằng đường thẳng có hai mũi tên quay vào trong). Đặt điểm B trên trục chính, phía trước thấu kính.
* Bước 2: Tia sáng đi qua điểm B và quang tâm O sẽ truyền thẳng qua thấu kính. Tuy nhiên, tia này không giúp xác định ảnh của B vì nó truyền thẳng.
* Bước 3: Trên thực tế, điểm B nằm trên trục chính nên ảnh của nó cũng sẽ nằm trên trục chính. Ta chỉ cần xác định ảnh của điểm A là đủ để dựng ảnh của cả vật.
2. Dựng ảnh của điểm A (đỉnh mũi tên):
Để dựng ảnh của điểm A, chúng ta cần tìm giao điểm của ít nhất hai trong ba tia sáng đặc biệt sau đây sau khi đi qua thấu kính:
* Tia 1: Tia sáng đi qua quang tâm O.
* Đặc điểm: Tia sáng đi qua quang tâm O của thấu kính thì truyền thẳng.
* Tia 2: Tia sáng song song với trục chính.
* Đặc điểm: Tia sáng song song với trục chính sau khi đi qua thấu kính hội tụ sẽ cho tia ló đi qua tiêu điểm ảnh F’.
* Tia 3: Tia sáng đi qua tiêu điểm vật F.
* Đặc điểm: Tia sáng đi qua tiêu điểm vật F của thấu kính hội tụ sẽ cho tia ló song song với trục chính.
Các bước dựng ảnh điểm A’:
* Bước 1: Vẽ trục chính, quang tâm O, thấu kính hội tụ, tiêu điểm vật F và tiêu điểm ảnh F’. Đặt vật AB vuông góc với trục chính, với B trên trục chính.
* Bước 2: Từ điểm A, vẽ một tia sáng đi qua quang tâm O (tia 1). Tia này truyền thẳng.
* Bước 3: Từ điểm A, vẽ một tia sáng song song với trục chính (tia 2). Tia này sau khi qua thấu kính sẽ ló qua tiêu điểm ảnh F’.
* Bước 4: Giao điểm của hai tia ló (hoặc đường kéo dài của tia ló) là ảnh của điểm A, ký hiệu là A’.
3. Dựng ảnh của vật AB:**
* Bước 5: Vì B nằm trên trục chính, nên ảnh của nó là B’ cũng nằm trên trục chính. Ta dựng ảnh A’ như trên.
* Bước 6: Nối A’ với B’. Đoạn thẳng A’B’ vuông góc với trục chính chính là ảnh của vật AB.
Lưu ý quan trọng về loại ảnh:
* Nếu A’ và B’ là giao điểm của các tia ló thực sự, ảnh là ảnh thật. Ảnh thật hứng được trên màn chắn.
* Nếu A’ và B’ là giao điểm của các đường kéo dài của tia ló, ảnh là ảnh ảo. Ảnh ảo không hứng được trên màn chắn.
* Ảnh thật thường ngược chiều với vật.
* Ảnh ảo thường cùng chiều với vật.
PHẦN 2: DỰNG ẢNH CỦA MỘT VẬT TẠO BỞI THẤU KÍNH PHÂN KÌ
Cách dựng ảnh qua thấu kính phân kì cũng tương tự như thấu kính hội tụ, chúng ta cũng sử dụng ba tia sáng đặc biệt. Tuy nhiên, do đặc điểm của thấu kính phân kì là làm phân kì các tia sáng, nên chúng ta sẽ phải sử dụng đường kéo dài của các tia ló để tìm ảnh.
Giả sử chúng ta có một vật sáng AB đặt vuông góc với trục chính của thấu kính phân kì, với A là đỉnh mũi tên và B là chân mũi tên nằm trên trục chính.
1. Dựng ảnh của điểm B (nằm trên trục chính):
* Tương tự như thấu kính hội tụ, ảnh của điểm B nằm trên trục chính. Ta sẽ xác định ảnh của điểm A.
2. Dựng ảnh của điểm A (đỉnh mũi tên):
Để dựng ảnh của điểm A, chúng ta cần tìm giao điểm của đường kéo dài của ít nhất hai trong ba tia sáng đặc biệt sau đây sau khi đi qua thấu kính:
* Tia 1: Tia sáng đi qua quang tâm O.
* Đặc điểm: Tia sáng đi qua quang tâm O của thấu kính thì truyền thẳng. (Giống thấu kính hội tụ).
* Tia 2: Tia sáng song song với trục chính.
* Đặc điểm: Tia sáng song song với trục chính sau khi đi qua thấu kính phân kì sẽ cho tia ló bị phân kì, đường kéo dài của tia ló đi qua tiêu điểm ảnh ảo F’. (Lưu ý: F’ của thấu kính phân kì nằm ở phía trước thấu kính).
Tia 3:* Tia sáng hướng đến tiêu điểm vật F.
* Đặc điểm: Tia sáng hướng đến tiêu điểm vật F của thấu kính phân kì sẽ cho tia ló song song với trục chính. (Lưu ý: F của thấu kính phân kì nằm ở phía trước thấu kính).
Các bước dựng ảnh điểm A’:
* Bước 1: Vẽ trục chính, quang tâm O, thấu kính phân kì (thường biểu diễn bằng đường thẳng có hai mũi tên quay ra ngoài), tiêu điểm vật F và tiêu điểm ảnh ảo F’ (nằm ở phía trước thấu kính, đối xứng với F qua O). Đặt vật AB vuông góc với trục chính, với B trên trục chính.
* Bước 2: Từ điểm A, vẽ một tia sáng đi qua quang tâm O (tia 1). Tia này truyền thẳng.
* Bước 3: Từ điểm A, vẽ một tia sáng song song với trục chính (tia 2). Tia này sau khi qua thấu kính sẽ bị phân kì. Vẽ đường kéo dài của tia ló này đi qua tiêu điểm ảnh ảo F’.
* Bước 4: Giao điểm của tia truyền thẳng (tia 1) và đường kéo dài của tia ló (tia 2) là ảnh của điểm A, ký hiệu là A’.
3. Dựng ảnh của vật AB:**
* Bước 5: Vì B nằm trên trục chính, nên ảnh của nó là B’ cũng nằm trên trục chính. Ta dựng ảnh A’ như trên.
* Bước 6: Nối A’ với B’. Đoạn thẳng A’B’ vuông góc với trục chính chính là ảnh của vật AB.
Đặc điểm ảnh tạo bởi thấu kính phân kì:
* Ảnh tạo bởi thấu kính phân kì luôn là ảnh ảo.
* Ảnh luôn cùng chiều với vật.
* Ảnh luôn nhỏ hơn vật.
* Ảnh luôn nằm trong khoảng tiêu cự của thấu kính (nằm giữa quang tâm O và tiêu điểm F).
Tóm lại:**
* Với thấu kính hội tụ, ta dựng ảnh bằng cách cho hai tia sáng đặc biệt từ đỉnh vật đi qua thấu kính. Giao điểm của hai tia ló (hoặc đường kéo dài của tia ló) là ảnh của đỉnh vật. Ảnh có thể là ảnh thật hoặc ảnh ảo, tùy thuộc vào vị trí đặt vật.
* Với thấu kính phân kì, ta dựng ảnh bằng cách cho một tia sáng đi qua quang tâm O và một tia sáng song song với trục chính. Giao điểm của tia đi qua O và đường kéo dài của tia ló song song với trục chính sẽ cho ảnh của đỉnh vật. Ảnh tạo bởi thấu kính phân kì luôn là ảnh ảo, cùng chiều và nhỏ hơn vật.
Các em hãy luyện tập vẽ lại các trường hợp này nhiều lần để thật thành thạo nhé. Nếu có bất kỳ câu hỏi nào, đừng ngần ngại hỏi cô. Chúc các em học tốt!
DỰNG ẢNH A’B’ CỦA AB
*Thấu kính hội tụ:
Sử dụng 2 đường truyền đặt biệt
Vẽ tia tới // với trục chính rồi đi qua tiêu điểm F’
Vẽ tia tới đi qua quang tâm O rồi tiếp tục đi thẳng
Giao điểm của hai tia sáng tren là điểm B’
Hạ B’ vuông góc với trục chính tại 1 điểm , điểm đó là A’
=> Ảnh A’B’ đã vẽ xong
*Thấu kính phân kì
Vẽ tia tới BI // với trục chính rồi kéo dài BI bằng đường đứt khúc đi qua F kéo dài lên
Vẽ tia tới qua quang tâm O rồi tiếp tục truyền thẳng
Giao điểm của BO và BI là B’
Vẽ B’A’ vuông góc với trục chính bằng đường đứt khúc
=> Đã vẽ xong A’B’
Đáp án:
Giải thích các bước giải:
Dựng ảnh qua TKHT :
Muốn dựng ảnh A’B’ của AB qua thấu kính ( AB vuông góc với trục chính của thấu kính, A nằm trên trục chính ) chỉ cần dựng B’ của B bằng cách vẽ đường truyền của 2 tia sáng đặc biệt , sau đó từ B’ hạ vuông góc xuống trục chính ta có ảnh A’ của A
Dựng ảnh qua TKPK :
Muốn dựng ảnh của A’B’ qua TKPK ta cũng chỉ cần dựng B’ của B bằng cách vẽ 2 tia sáng đặc biệt của thấu kính phân kì khi đó ta có ảnh B’ của B , tiếp tục hạ vuông góc B’ xuống trục chính ta có ảnh A’ của A