Chào các em học sinh lớp 7 thân mến!

Hôm nay, cô trò chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu một nét đặc sắc trong việc sử dụng từ ngữ của cha ông ta qua câu ca dao quen thuộc này nhé:

“Dù ai đi ngược về xuôi
Nhớ ngày Giỗ Tổ mùng mười tháng ba.”

Trong hai câu ca dao ngắn gọn này, các em có thấy cặp từ nào đối lập về nghĩa không? À, đúng rồi, đó chính là cặp từ: “đi ngược” và “về xuôi”.

Vậy thì, việc sử dụng cặp từ trái nghĩa “đi ngược – về xuôi” ở đây có tác dụng gì nhỉ? Chúng ta hãy cùng phân tích chi tiết nhé!

PHÂN TÍCH TÁC DỤNG CỦA CẶP TỪ TRÁI NGHĨA “ĐI NGƯỢC – VỀ XUÔI”:

1. Mở rộng phạm vi, tính toàn diện:

Cặp từ “đi ngược” và “về xuôi” không chỉ đơn thuần là chỉ hướng di chuyển ngược chiều nhau. Trong ngữ cảnh này, nó mang ý nghĩa khái quát hóa, bao trùm.

• “Đi ngược”: gợi hình ảnh người dân từ miền xuôi lên miền ngược, từ đồng bằng lên vùng núi cao, đi lên phía Bắc, hoặc đơn giản là đi làm ăn xa xứ, đi về những nơi xa lạ.
• “Về xuôi”: gợi hình ảnh người dân từ miền ngược xuống miền xuôi, từ vùng núi về đồng bằng, đi xuống phía Nam, hoặc trở về quê hương, nơi chôn rau cắt rốn.

Như vậy, “đi ngược về xuôi” có nghĩa là dù ở bất cứ nơi đâu, làm bất cứ công việc gì, thuộc mọi tầng lớp, mọi vùng miền trên đất nước (và cả kiều bào ở nước ngoài). Nó tạo ra một hình ảnh bao quát, không loại trừ bất kỳ ai, không bó hẹp trong một không gian hay thời gian cụ thể nào.

2. Nhấn mạnh ý nghĩa, tăng tính biểu cảm:

Việc sử dụng cặp từ trái nghĩa này giúp nhấn mạnh thông điệp của câu ca dao. Khi đã bao hàm tất cả mọi người, dù ở bất cứ hoàn cảnh nào, thì lời nhắc nhở “Nhớ ngày Giỗ Tổ mùng mười tháng ba” trở nên vô cùng mạnh mẽ, dứt khoát và mang tính phổ quát.

Nó khẳng định rằng, việc ghi nhớ và hướng về cội nguồn tổ tiên là bổn phận, là trách nhiệm chung của tất cả mọi người con đất Việt, không ai có thể viện cớ bận rộn hay ở xa mà quên đi. Lời nhắn nhủ vì thế mà càng thấm thía, sâu sắc, chạm đến trái tim của mỗi người.

3. Tạo hình ảnh sinh động, giàu sức gợi:

Cặp từ trái nghĩa này còn có tác dụng gợi lên hình ảnh sinh động về cuộc sống tấp nập, hối hả của con người. Dù dòng đời xuôi ngược, dù bôn ba mưu sinh, nhưng trong tâm thức mỗi người Việt, ngày Giỗ Tổ vẫn luôn hiện hữu, là điểm tựa tinh thần vững chắc. Nó vẽ ra bức tranh một đất nước với những con người luôn di chuyển, làm việc, nhưng vẫn có một sợi dây vô hình kết nối họ lại với nhau, đó là cội nguồn chung.

4. Góp phần tạo nhịp điệu và sự cân đối cho câu ca dao:

Sự đối lập giữa “đi ngược” và “về xuôi” không chỉ về nghĩa mà còn tạo ra sự hài hòa, cân đối về mặt ngữ điệu và cấu trúc cho câu ca dao. Nhờ đó, câu ca dao trở nên dễ đọc, dễ nhớ, dễ đi vào lòng người và có tính nhạc điệu, giàu tính biểu cảm hơn.

TỔNG KẾT:

Như vậy, chỉ bằng một cặp từ trái nghĩa đơn giản là “đi ngược – về xuôi”, cha ông ta đã khéo léo truyền tải một thông điệp vô cùng sâu sắc và rộng lớn về tinh thần đại đoàn kết dân tộc, về ý thức hướng về cội nguồn tổ tiên thiêng liêng của mỗi người con đất Việt. Dù có đi đâu, về đâu, chúng ta cũng không bao giờ được quên ngày Giỗ Tổ Hùng Vương, ngày mà cả dân tộc cùng hướng về!

Cô mong các em sẽ luôn biết trân trọng và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp này nhé!

Thân ái,

Cô giáo Ngữ Văn.